Category Archives: საქართველოს გეოგრაფია

სამახსოვროები

*********საატესტატო გამოცდების დამხმარე მასალა

Magnolia Blossom

  ყურადღება, ბავშვებო! რჩევები მათთვის ვინც საატესტატო გამოცდას აბარებს:

წაიკითხეთ :

1.ეს  დამხმარე მასალა( აუცილებლად გაარჩიეთ რუკით)

2.გლობალური პრობლემებიდან,ძირითადი  საპროგრამო საკითხები, რომელიც ჩემთან  ერთ-ერთ  პოსტშია.

3.კარგათ  გადაიმეორეთ ნაკრძალები, რომელიც  წიგნშიც არის და ბლოგზეც.

4. ქვეყნების ღირშესანიშნაობები,სურათები, გერბები.

5საერთაშორისო ორგანიზაციები.

6.მეურნეობის სტრუქტურა.

7. ქვეყნების კლასიფიკაცია.

ყველა ეს მასალა ამ ბლოგზეა სხვადასხვა პოსტებში.

არ ჩაიჭრებით. გისურვებთ წარატებებს!

დამირეკეთ!  599 30 10 64       574  79  44  22

                     დამხმარე მასალა

 

 

დამხმარე მასალაში მოცემული ინფორმაცია გადმოცემულია ძალიან მარტივი,  ბავშვებისთვის ადვილად გასაგები ენით.  წიგნის ენა შეგნებულადაა გამარტივებული! ( ნინო მთიულიშვილი.)

 

საქართველოს გეოპოლიტიკური მდებარეობა გეოპოლიტიკური მდებარეობა გულისხმობს მეზობელ ქვეყნებში არსებულ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ მდგომარეობას  და მოცემული ქვეყნის  მომგებიან (ან არამომგებიან) პოზიციას მათ მიმართ და ბევრ სხვას….

საქართველოს მომგებიანი პოლიტიკურ გეოგრაფიული მდებარეობა: 1.მდებარეობს ევროპა- აზიის გზაგასაყარზე.     2. აქვს გასასვლელი შავი ზღვით მსოფლიო ოკეანეში.3. აქვს ოროგრაფიული საზღვარი(კავკასიონი, მცირე კავკასიონი) და ჰიდროგრაფიული საძღვარი(შავი ზღვა, მდ. ალაზანი) სხვა ქვეყნებთან.   4.მესამე არგუმენტი ორმაგად მომგებიანია რადგან საზღვარი კავკასიონთან არის ამავე დროს საზღვარი არაერთმორწმუნე და სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფის მოსახლეობასთან.   5.საქართველოს ესაზღვრება ნატოს წევრი ქვეყანა-თურქეთი.6.ტერიტორია კომპაქრურად არის განფენილი.7.მდებარეობს გზაჯვარედინზე-ევროპა-აზიის და ჩრდ.-სამხრ-ის მიმართულებით. და სხვ. საქართველოს ესაზღვრება ოთხი ქვეყანა. ჩრდილოეთით – რუსეთი ( ყველაზე გრძელი საზღვარი ) აღმოსავლეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით – აზერბაიჯანი. სამხრეთ-დასავლეთით – თურქეთი. თურქეთი ნატოს წევრი ქვეყანაა, ხოლო დანარჩენი დსთ-ს წევრები ანუ ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნები.

საქართველოს ფიზ-გეოგრაფიული მდებარეობა საქართველო გეოგრაფიულად მდებარეობს ევრაზიის კონტინენტზე, ევროპასა და აზიას შორის მოქცეულ იმ უძველეს სატრანსპორტო მაგისტრალზე რომელსაც “კავკასიის ყელს” უწოდებენ. ფიზ. გეოგრაფიულად მდებარეობს ალპურ –ჰიმალაური დანაოჭების ქვეყანათა ცენტრში. დიდი და მცირე კავკასიონის სახით წარმოდგენილია ალპურ–ჰიმალაური დანაოჭების შიდა და გარე ზოლი. მდებარეობს ჩრდ. განედის   41 და 43 , და აღმ. გრძედის 40–46გრადუსებს შორის. მერიდიანის გასწვრივ 275კმ–ზეა გადაჭიმული , ხოლო პარალელის გასწვრივ 500 კმ.ზე. გეოგრაფიული ცენტრი –სურამის გადასასვლელთან, ხარაგაულის რაიონი . ფართობი 69700 კმ2. სანაპირო ხაზის სიგრძე 1970კმ.მათ შორის სახმელეთო– 1660, საზღვაო –310კმ. პირდაპირი მანძილი თბილისიდან შავ ზღვამდე 260 კმ.აღმ. საზღვრამდე–110 კმ. ჩრდ. საზღვრამდე 110კმ. სამხრ. საზღვრ.–55 კმ.

უშუალოდ მოსაზღვრე ქვეყნები 1) რუსეთის ფედერაცია ––815 კმ.( კრასნოდარის მხარე, ყარაჩაი–ჩერქეზეთი, ყაბარდო– ბალყარეთი , ჩრდ.ოსეთი , ინგუშეთი, ჩეჩნეთი და დაღესტანი.) 2) აზერბაიჯანი (აღმოსავლეთით და სამხ/აღმოსავლეთით460კმ) 3) სომხეთი ( სამხრეთით–197კმ.) 4) თურქეთი( სამხრეთით– 248 კმ– ზე) უშუალოდ არამოსაზღვრე–მეზობელი ქვეყნები :უკრაინა, რუმინეთი ბულგარეთი სირია, ერაყი, ირანი, თურქმენეთი, უზბეკეთი და ყაზახეთი. მოსახლეობის მიხედვით საქართველო 117 ე ადგილზეა მსოფლიოში ხოლო ევროპაში ფართობის და მოს, მიხედვით 25–ე ადგილზე.

საქართველოში მცხოვრები  მოსახლეობა მიეკუთვნება  ოთხ ენობრივ ოჯახს : 1. იბერიელ-კავკასიური – (ქართველები , აფხაზები , ჩეჩნები , ინგუშები , ყაბარდოელები , ჩერქეზები ) 2. ინდო – ევროპული – ა) სლავური (რუსები და უკრაინელები) ბ) სომხური (სომხები) გ) ირანული (სპარსელები, ქურთები , ოსები) 3. ალთაური – (ყველა თურქულ ენაზე მოსაუბრე ხალხი) თურქეთი, აზერბაიჯანელები , ყარაჩაელები , ბალყარელები 4. სემიტურ – ქამიტური – არაბები და ებრაელები. საქართველო მდებარეობს ქრისტიანული და მუსულმანური რელიგიის საზღვარზე. ფართობით – 121 – ე ადგილზეა მოსახლეობით – 117 – ე მშპ მოცულობით – 118 – ე.                  

   საქართველოს უკიდურესი წერტილები: 1) უკიდურესი ჩრდილოეთ წერტილი – სოფელი აიბგა. 2) უკიდურესი სამხრეთი წერტილები – მთა ოკუზდაღთან ( სომხეთთან სასაზღვრო ზოლი) ან ელდარის  დაბლობის სამხრეთი ნაწილი. 3) უკიდურესი დასავლეთი – დაბა ლესელიძე , სადაც მდინარე ფსოუ უერთდება შავ ზღვას 4) უკიდურესი აღმოსავლეთი – ალაზნის და აგრიჩაის შეერთების ადგილი.    

                                     კავკასია

7                                         

   კ ა ვ კ ა ს ი ა კავკასიის ფართობია 440000 კმ/2.    მას ჩრდილოეთით ესაზღვრება ყუმა -მანიჩის ღრმული. სამხრეთით – თურქეთ და ირანი. დასავლეთით შავი ზღვა . აღმოსავლეთით კასპიის ზღვა. კავკასიის მთავარი ოროგრაფიული ერთეულია კავკასიონი.

კავკასია იყოფა სამ ნაწილად : 1) იმიერ კავკასია ანუ ჩრდილოეთ კავკასია 2 ) კავკასიონი 3) ამიერკავკასია ანუ სამხრეთ კავკასია.ამიერ კავკასიაში შედის საქართველო , სომხეთ და აზერბაიჯანი. იმიერ კავკასიაში შედის რუსეთის ფედერაციაში შემავალი ავტონომიური რესპუბლიკები და მხარეები. მხარეებია : კრასნოდარი და სტავროპოლი. ავტონომიური რესპუბლიკებია –  ადიღე ( მაიკოპი) ყარაჩაი – ჩერქეზეთი (ჩერკესკი) ყაბარდო – ბალყარეთი (ნალჩიკი) ჩრდილო – ოსეთი (ვლადიკავკაზი) ინგუშეტი (ნაზრანი) ჩეჩნეთი (გროზნო) დაღესტანი (მახაჩკალა). აქედან საქართველოს არ ესაზღვრება ადიღე და სტავროპოლი. კავკასიონი გადაჭიმულია ტამანის ნახევარკუნზულიდან აფშერონის ნახევარკუნძულამდე 1100 კმ – ზე , სიგანე – 180 კმ . უმაღლესი მწვერვალი იალბუზი. საქართველოს ფარგლებში–შხარა.

კავკასიაში გამოიყოფა 8 ფიზიკურ – გეოგრაფიული ერთეული : 1) იმიერ კავკასია 2) ჩრდილო შავიზღვისპირეთი 3) კავკასიონი 4) კოლხეთის დაბლობი 5) აღმოსავლეთ ამიერ კავკასია 6) მცირე კავკასიონი 7) ჯავახეთ – სომხეთის ვულკანური მთიანეთი 8) ჰირკანის ოლქი.ქედან საქართველოს ტერიტორიაზე არ ვრცელდება იმიერ კავკასია , ჩრდილო შავიზღვისპირეთი და ჰირკანის ოლქი.     

ევროპასა და აზიას შორის  საზღვრის გავლების ვერსიები

1) თუ საზღვარი გავლებულია ყუმა – მანიჩის ღრმულზე მაშინ მთელი კავკასია შედის აზიაში. 2) თუ საზღვარი გავლებულია კავკასიონზე მაშინ იმიერ კავკასია შედის ევროპაში ხოლო ამიერ კავკასია – აზიაში. 3) თუ საზღვარი გავლებულია მტკვარზე , ყვირილასა და რიონზე მაშინ საქართველოს ნაწილი ხვდება აზიაში ნაწილი – ევროპაში ( ჰეროდოტეს ვერსია ) 4) თუ საზღვარს გავავლებთ ამიერ კავკასიის ქვეყნების საზღვარძე თურქეთთან და ირანთან მაშინ მთელი კავკასია ხვდება ევროპაში . ეს არის დღევანდელი საზღვარი. 5)თუ საზღვარი გავლებულია ჯავახეთ – სომხეთის ვულკანური მთიანეთის ჩრდილოეთ ნაწილზე ,მაშინ თურქეთის და ირანის მცირე ნაწილი შედის ევროპაში                                                                                                                                                

  საქართველოს ტერიტორია  და საზღვრები

  ფართობი 69,7 ათასი  .ხოლო საზღვრების სიგრძე 1970 კმ .აქედან სახმელეთო-1660 საზღვაო – 31o

მე-20 საუკუნეში საქართველოს დაკარგული ტერიტორიები:

1921 წელს რუსეთის იმპერიის დამხობის შემდეგ საქართველომ პოლიტიკური დამოუკიდებლობა აღიდგინა. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ფართობი 1921 წლის დასაწყისისტვის 93 ათას კმ/2 -ს შეადგენდა.

1921 წლის თებერვალში   ბოლშევიკური რუსეთის მიერ მოხდა საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფა.

ძალდატანებითი გასაბჭოების და ანექსიის შედეგები:

1921 წლის 16 მარტის რუსეთ-თურქეთის ყარსის ხელსშეკრულებით თურქეთს გადაეცა ყოფილი ბათუმის ოლქის სამხრეთი ნაწილი (მაჭახელა, ბორჩხა, მაკრაილი), ასევე, ართვინის და არდაგანის ოლქები, რომელთა ტერიტორიული მოცულობა შეადგენდა 10 ათასამდე კვადატულ კილომეტრს 160 ათასი მცხოვრებით.

1921 წლის 21 მაისის დადგენილებით, აფხაზეთი სავსებით ჩამოაცილეს საქართველოს და იგი დამოუკიდებელ სოციალისტურ რესპუბლიკად გამოაცხადეს. ეს იყო გაუგონარი რამ ამ ძირძველი ქართული მიწა-წყლის მიმართ. ბოლოს, როგორც იქნა, შეიცვალა ეს გადაწყვეტილება და 1921 წლის 16 დეკემბრის ხელახალი განჩინებით, აფხაზეთი ავტონომიური რესპუბლიკის უფლებებით კვლავ შეიყვანეს საქართველოს შემადგენლობაში.

ასევე, აჭარასაც მიენიჭა ავტონომიის სტატუსი, რასაც საფუძვლად დაედო განსხვავებული სარწმუნოებრივი ფაქტორი, რაც ასევე ნაკარნახევი იყო მოსკოვ-ანკარის გარიგებით.

გაცილებით უფრო უსამართლო იყო ეგრეთწოდებული „სამხრეთ ოსეთის“ პოლიტიკური ერთეულის შექმნა ზემო ქართლის, ანუ ისტორიული დვალეთის მიწა-წყალზე. სტალინმა და ორჯონიკიძემ შექმნეს „სამხრეთ ოსეთის რევკომი“. კურიოზი ის იყო, რომ შეიქმნა ოსური ეროვნული ხელისუფლება, მაგრამ არ იყო იქ ოსური მოსახლეობა. ამ ვაკუუმის შესავსებად საბჭოთა რუსეთის მიერ ფინანსური და სხვა სახის დახმარებით უკან დააბრუნეს ერთის მხრივ დვალეთიდან გახიზნული ოსები, მაგრამ რამდენადაც ეს არ იყო საკმარისი რეგიონში ოსური უმრავლესობის შესაქმნელად, თვით  ჩრდილოეთ ოსეთის მკვიდრი მოსახლეობაც ჩამოასახლეს სამაჩაბლოში. ამის გარდა, ოსებისათვის ფართო დასასახლბელი რეგიონის შექმნის მიზნით, „სამხრეთ ოსეთს“ მიაკუთვნეს გორის, დუშეთის, შორაპნისა და რაჭის მაზრების 40 ქართული სოფელი. ასევე უსაფუძვლოდ დაუდგინეს დედაქალაქად ქ. ცხინვალი, სადაც იმ დროს ოთხი თუ ხუთი ოსური ოჯახი ცხოვრობდა მხოლოდ.

რაც შეეხება შინაური მეზობლების – სომხეთის, აზერბაიჯანის, რუსეთის დაჯილდოებას ქართული მიწა-წყლით, ეს უშუალოდ სტალიმა და ორჯონიკიძემ განახორციალეს. კერძოდ, იმავე 1921 წელს სომხეთს გადასცეს ლორე-ალავერდის მხარე, სულ 2367 კვადრატული კილომეტრი 38 000 მოსახლით. 1922 წელს აზერბაიჯანს გადასცეს ზაქათელის ოლქი (ისტორიული საინგილო), გარეჯის ველი და ყარაიაზის სექტორი, ელდარი – 4553 კვადრატული კილომეტრის ფართობი და 92 600 მცხოვრებით. რუსეთს დაუმტკიცეს (ტერიტორიულ ნაკლებობას განიცდიდა და იმიტომ) არა მარტო ტუაფსეს აქეთ მდებარე სოჭის მხარე, არამედ აფხაზეთის კუთვნილი ტერიტორიის ნაწილი (პილენკოვო).

სულ, საქართველოს გასხვისებული ტერიტორეეის ოდენობ 15 853 კვადრატულ კილომეტრს აჩემატებოდა, ხოლო მასზე მცხოვრებდთა რიცხვი 292 257 სულს შეადგენდა.

1944 წელს საქართელოს შემოუერთეს 6 ათასი კმ/2-ის ტერიტორია ჩრდ. კავკასიაში -მდ. ყუბანის  ზემო დინების აუზი( ქლუხორის რაიონი) და ჩეჩნეთ -ინგუშეთის მაღალმთიანი რეგიონი( ახალხევის რაიონი) 1957 წელს ეს ტერიტორიაები კვლავ რუსეთმა დაიბრუნა.

საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი

ჩრდილოეთით – იწყება დაბა ლესელიძესთან, მიუყვება მდინარე ფლოუს, ჩრდ. საზღვარი ჩრდილოეთიდან ემთხვევა კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედს,(მოიცავს მარუხის. ქლუხორის, ბეჩოს, წანერის, მამისონის ზეკარის, ერწოს , როკის უღელტეხილებს). მთა ვაციქპარსიდან ( ან მთა ზილგახოხიდან ) შავ კლდემდე საზღვარი გადადის ჩრდილო ფერდობზე, იქ , სადაც მდინარეების თერგის, ასას, არღუნის და სულაკის აუზებია და სადაც ცხოვრობენ პირიქითას ხევსურები, თუშები და მოხევეები. მთა დიკლოსმთიდან მთა ტინოვროსომდე საქ. ჩრდ. საზღვარი კვლავ კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედს მიუყვება (ამ მონაკვეთზე ყადორის უღელტეხილია).

აღმოსავლეთ საზღვარი იწყება: მთა ტინოვროსოდან, გასდევს მდ.მაწისწყალს , ლაგოდეხისწყლის და ალაზნის ხეობებს, კვეთს ალაზნის ვაკეს და აღწევს მინგეჩაურის წყალსაცავამდე.

სამხრეთ საზღვარი მინგეჩევირის წყალსაცავიდან გასდევს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირს, შემდეგ იორ–მტკვრის შუამდინარეთს, კვეთს ჯანდარის ტბას, მტკვრის და ხრამის შეერთების ადგილს წითელ ხიდთან, მიუყვება მდინარე დებედას, გაივლის ლოქის ქედის თხემზე,შემდეგ ჯავახეთისა და სამსარის ქედებზე, კვეთს ნინოწმინდა–ერევნის საავტომობილო მაგისტრალს, ჯავახეთის ვულკანურ ზეგანს, თითქმის შუაზე ჰყოფს ხოზაფინის ანუ კარწახის ტბას, მეორედ კვეთს მდინარე მტკვარს სოფელ ვარძიასთან; აქედან მიუყვება ერუშეთის მთიანეთს, მდ. ფოცხოვისწყალს, არსიანის ქედს , ადის შავშეთის ქედის თხემზე,კვეთს მდინარე ჭოროხს, ლაზისტანის ქედის ჩრდ. აღმ. ფერდობს და სოფელ სარფს კვეთს შუაზე. საქართველოს ბარიერული საზღვარი აქვს რუსეთთან ხოლო ყველაზე კონტაქტური საზღვარი აზერბაიჯანთან .                                                    

  საქართველოს გეომორფოლოგიური    დარაიონება

  საქართველოს რელიეფის ფორმები   საქართველოს ტერიტორიის 54 % მთებია ; 33 % გორაკ – ბორცვები და მთის წინეთები ; 13 % – ვაკე – დაბლობები . საქართველოს ტერიტორიის საშუალო სიმაღლეა 1230 მ.  გამოიყოფა რელიეფის სამი ძირითადი ფორმა : კავკასიონი , მთათა შორისი ბარი და მცირე კავკასიონი. ( დარაიონება მსგავსი რელიეფის ფორმების, წარმოშობის ასაკის,განვითარების ისტორიის მიხედვით)

საქართველოში გამოიყოფა სამი გეომორფოლოგიური ზონა: 1) კავკასიონი 2) მთათაშორისი ბარი 3) მცირე კავკასიონი( რომელიც მოცავს ნაოჭა ოლქს და ვულკანურ ზეგანს)

1) კავკასიონი

აგებულია კრისტალური ფიქლებით, გრანიტებით და ძველი დანალექი ქანებით.გადაჭიმულია ტამანის და აფშერონის ნახევარკუნძულებს შორის.1300–1500 კმ–ზე.იყოფა სამ ნაწილად: დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილებად.უმაღლესი მწვერვალი იალბუზი. საქართველოს ფარგლებში– შხარა.

კავკასიონი იყოფა სამ ნაწილად:

დასავლეთ კავკასიონი––––– უმაღლესი მწვერვალი – დომბაიულგენი(აფხაზეთი)

სურათზე მთა დომბაიულგენი.

285px-Домбай-Ульгенkkk

ცენტრალური კავკასიონი––––უმაღლ. მწვერვალი შხარა;

ცენტრალური კავკასიონი მდებარეობს იალბუზისა და მყინვარწვერის მერიდიანებს შორის. ყველაზე მაღალი არის ცენტრალური კავკასიონი, ე.წ. “ბეზენგის” ,” ხალდეს” კედელი.

bbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbb

11258353_687252551401172_9171781499323888180_nsvaneTiსურათზე შხარა

ushba

სურათზე უშბა(სვანეთი)

აღმოსავლეთ კავკასიონი–– უმაღლესი მწვერვალი- თებულოს მთა

(სურათზე თებულოს მთა)

tebulosmta

სურათზე-თუშეთის კავკასიონი.

tttttttttttttttttt

 კავკასიონის შემადგენლობაში შედის:

გაგრის,ბზიფის,ჩხალთის, კოდორის სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის ,შოდა–კედელას , რაჭის, ლიხის , ხარულის, ალევის, დვალეთის,მთიულეთის ,გუდამაყრის ,ხევსურეთის ,პირიქითას, ხოხის(მისი მწვერვალებია:მყინვარწვერი, სუათისი, მაილი და ჯიმარა), შანის, კიდეგანის, მაკრატელას,აწუნთის და სხვ მათ შორის:

გასწვრივი ქედები:   ბზიფის ჩხალთის, კოდორის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის რაჭის, ხოხისა და თუშეთის.

მთავარი ქედის მართობული ქედები:გაგრის, გერმუხის, ხარულის, ლომის–ალევის, მთიულეთის, გუდამაყრის, ქართლისა და კახეთის. კავკასიონის შემადგენლობაში შედის ასევე ზემო სვანეთის, ქვემო სვანეთის, რაჭის და ლეჩხუმის ქვაბულები.

მთათაშორისი ბარი მოიცავს : კოლხეთის დაბლობს,იმერეთის მაღლობს, შიდა ქართლის ბარს, ქვემო ქართლის ბარს, ალაზნის ვაკეს , ივრის ზეგანს,შირაქისა და ელდარის დაბლობებს, საგურამო–იალნოსა და ცივ–გომბორის ქედებს. ლიხის ქედი მთათაშორის ბარში შემაერთებელია ცენტრალური კავკასიონისა და მცირე კავკასიონის ქედების.

მცირე კავკასიონი

1) ნაოჭა ოლქი– მოიცავს : აჭარა–იმერეთის(მესხეთის ) ქედს, არსიანის ქედს, შავშეთის, თრიალეთისა და ლოქის ქედებს.და ახალციხის ქვაბულს.

2) ვულკანური ზეგანი:ერუშეთის მთიანეთს, სამსარის და ჯავახეთის ქედებს, ჯავახეთის ვულკანურ ზეგანს ანუ ახალქალაქის პლატოს,ჭოჭიანას, წალკის,გომარეთისა და დმანისის პლატოებს.( ანუ ქვემო ქართლის პლატოებს).                                                                           .                                       

                       

  ძირითადი უღელტეხილები და ქედები

საქართველოს   ქედები

ქედები გაგრის,  ბზიფის,  ჩხალთის, კოდორის,

სვანეთის,  ეგრისის, ლეჩხუმის ,შოდა–კედელას ,

რაჭის,  ლიხის ,  გერმუხის, ხარულის, ალევის,

მთიულეთის ,    გუდამაყრის , ქართლის, კახეთის,

გვერდითი ქედები-ხოხის,  შანის,  კიდეგანის, ხევსურეთის , პირიქითას, აწუნთის.

ცივ–გომბორის , საგურამო–იალნოს, სამგურალის.

აჭარა–იმერეთის(მესხეთის ), შავშეთის,  არსიანის,  ,ლოქის,  ჯავახეთის,  სამსარის,  ნიალისყურის ,ერუშეთის.                                                              

   საქართველოს    მნიშვნელოვანი    უღელტეხილები:

მარუხის , ქლუხორის ,ბეჩოს, წანერის,

მამისონის,ზეკარის ,ერწოს, როკის,

ჯვრის, გუდამაყრის ,დათვიჯვრის,აბანოს, ყადორის ახალსოფლის.

გომბორის,რიკოთის ,ნაქერალას.

გოდერძის, ცხრაწყაროს, ზეკარის.

რომელი უღელტეხილები რასთან გვაკავშირებს:

სანჩარო,მარუხის , ქლუხორის ––  აფხაზეთი——-  ყარაჩაი –ჩერქეზეთთან.

ბეჩო, მესტია, ტვიბერი ––– ყაბარდო– ბალყარეთთან.

მამისონი, ზეკარი, როკი, თრუსო–ჩრდ.ოსეთი.

საქარისღელე, საჯიხვისღელე, სალაშქროღელე––ჩეჩნეთი.

იუკერიგოს, კაჩუს–– ინგუშეთი.

ყადორის, ახალსოფლის  –დაღესტანი.

აბანოს––თუშეთს და კახეთს.

გოდერძის –აჭარას და სამცხე–ჯავახეთს.

ნაქერალას–––იმერეთს და რაჭას.

რიკოთის –დას. და აღმ.საქართველოს.

დათვიჯვრის- პირაქეთა და პირიქითა ხევსურეთს.

ზაგაროს– ზემო და ქვემო სვანეთს.

უღელტეხილი –მხარე.

1) მარუხის , კლუხორის ,სანჩაროს – აფხაზეთში .2) როკის – შიდა ქართლში 3) ჯვრის –  საქართველოს სამხედრო გზა, დარიალის ხეობა, გამკვეთი ხეობა (საქართვ.-რუსეთის) მცხეთა – მთიანეთში.

4) ნაქერალას -(რაჭას აკავშირებს იმერეთთან)-რაჭის ქედზე

5)  აბანოს     -აკავშირებს(კახეთსა და თუშეთს) , ყადორის, ახალსოფლის(კახეთსა და დაღესტანს)

6) რიკოთის – ლიხის ანუ სურამის ქედზე(დას. და აღმ. საქართველოს) .

7) ზეკარი-(სამცხე ჯავახეთსა  და იმერეთს) მესხეთის ქედზე.

8) გოდერძის – არსიანის ქედზე აჭარაში.აკავშირებს აჭარასა და სამცხე-ჯავახეთს

9) ცხრაწყაროს (-სამცხე-ჯავახეთს შუა ქართლთან) თრიალეთის ქედზე.

10.მამისონი-აკავშირებს რაჭას ჩრდ.ოსეთთან.                                                            

საქართველოს კრისტალური მასივები: ასხის, ძირულის , ლოქის  .ხრამის, ყელის; ბზიფის, ყვირას,მიგარიას,ხვამლის ,(კარსტული)                                                                

საქართველოს ქვაბულები: ზემო სვანეთის(მდინარე ენგური), ქვემო სვანეთის(მდ. ცხენისწყალი). რაჭის(მდ. რიონი) ,ლეჩხუმის ,ჩხალთა-საკენის(მდ.კოდორის) ახალციხის, თბილისის, თიანეთის.თრუსოს,ერწოს,პორიქითას, გომეწრის.   ჟამურას(მდ.ქსანი),მაღნარ-დვალეთის(მდ.ლიახვი), ფშავის( მდ ფშავის არაგვი).

   პლატოები: ფერსათის,ახალქალაქის,ჭოჭიანას, გომარეთის,დმანისის.    

                                               

საქართველოს ქედები და მათი უმაღლესი მწვერვალები   ქედი        უმაღლესი    მწვერვალი

გაგრის – მ.არაბიკა,  აგეფსთა;   კოდორის–ხოჯალი;    სვანეთის –ლაილა, (ლაჰილი);    ეგრისის–წიქური(ჭიათაგვალა),       ლეჩხუმის– სამერცხლე;       შოდა–კედელას–შოდა;     ლიხის- პერანგა;    ქართლის –ჭიქო;      კახეთის კავკასიონის –შავი კლდე;     გომბორის–ცივი;      არსიანის–ყანლის მთა(კენჭაული);      თრიალეთის-არჯევანი;     მესხეთის ანუ აჭარა–იმერეთის––მეფისწყარო;     შავშეთის -ხევა;    ერუშეთის–გუმბათი;     ჯავახეთის–ლეილიდაღი;     ლოქის–ლალვერი;    ხოხის–ხევი, მყინვარწვერის სახელები :     “ყაზბეგი”, გერგეთი –(ფშავში), თუშეთში–ლომი, მოხევეები– ხევის პატარძალს, ოსები–ურასხოს ეძახიან/

მხარე–უმაღლესი წერტილი:

თუშეთის–ტებულოს მთა(პირიქითას ქედი). რაჭის–ჭანჭახი(რაჭის ქედი); აფხაზეთის–დომბაიულგენი. სვანეთის–შხარა; სამეგრელოს–მ.ჭიათაგვალა(ეგრისის ქედი), ლეჩხუმის–მ.წიქური (ეგრისის ქედი); იმერეთის და გურიის–მეფისწყარო (მესხეთის ქედი); აჭარის –ყანლის მთა(კენჭაული-არსიანის ქედზე);    მესხეთის–გუმბათი(ერუშეთის მთიანეთი);    ჯავახეთის–დიდი აბული(სამსარის ქედი); კახეთის –შავი კლდე; ქვემო ქართლი– ლეილიდაღი;   

მწვერვალები უშბა , შხარა და თეთნულდი, ჯანღა, გისტოლა, შ.რუსთაველის, შხელდა – სამეგრელო – ზემო სვანეთი.    შხარადან იწყება ზემო სვანეთი. მყინვარწვერი, ჯიმარა, სუათისი,  ამალი – მცხეთა მთიანეთშია. შავი კლდე-კახეთი,  დიკლოს მთა-თუშეთი , ტებულოს მთა-თუშეთი  .მწვერვალი ცივი – გომბორის ქედზე- კახეთში. მეფისწყარო – მესხეთის ქედზე,      თრიალეთის ქედზე-მწვერვალი არჯევანი, ყარაყაია. დიდი აბული – სამსარის ქედზე.      მწვ.შოდა – შოდა – კედელას ქედზე.        დომბაი – ულგენი –  ყველაზე მაღალი   მწვერვალია აფხაზეთში.

   საქართველოს რელიეფის ტიპები და ფორმები:  

საქართველოს ტერიტორიის 54 % მთებია ; 33 % გორაკ – ბორცვები და მთის წინეთები ; 13 % – ვაკე – დაბლობები . საქართველოს ტერიტორიის საშუალო სიმაღლეა 1230 მ.  გამოიყოფა რელიეფის სამი ძირითადი ფორმა : კავკასიონი , მთათა შორისი ბარი და მცირე კავკასიონი საქართველოს დიდი ნაწილი ვრცელდება 500 – 1500 მეტრზე. მაღალ მთიანი რელიეფი იწყება დასავლეთ საქართველოში 2000 მ -დან, აღმოსავლეთში 2500 მ-დან. საშალო მთიანი რელიეფი დასავლეთში 500 დან 2000 – მდე . აღმოსავლეთში 800 დან 2500 მდე. დაბალ მთიანი რელიეფი 1000 მდე.

ზეგანი რელიეფის ამაღლებული ადგილია , რომელსაც აქვს მოსწორებული ზედაპირი და დასერილია მდინარეებით. საქართველოში გვაქვს  ივრის ზეგანი ,

პლატო – დედამიწის ზედაპირის ამაღლებული ფორმა, რომლისტვისაც დამახასიატებელია ბრტყელი ან ტალღისებური სუსტად დანაწევრებული რელიეფი. ზოგჯერ  ლავური ნაკადების შეერთებით წარმოქმნილი რელიეფის ამაღლებული ადგილი , რომელიც ნაკლებადაა დასერილი მდინარეებით. საქართველოში გვაქვს: ახალქალაქის ,  ფერსათის ჭოჭიიანას,წალკის , დმანისის, გომარეთის  პლატოები.

ქვაბული – რელიეფის უარყოფითი ფორმაა , რომელიც გარშემოსაზღვრულია მთებით და გორაკ ბორცვებით . ქვაბულებია : თბილისის ,ზემო სვანეთის ,ქვემო სვანეთის, რაჭის , ლეჩხუმის , თიანეთის და ახალციხისდა სხვ.

მაღლობები – რელიეფის უბანი , რომელიც ვაკესთან შედარებით უფრო მაღლაა აზიდული . ვრცელდება 200 დან 500 მდე და გვაქვს იმერეთის მაღლობი.

ვაკეები – ხმელეთის ნაწილი , რომელსაც სწორი ან ტალღოვანი ზედაპირი აქვს . ვრცელდება 2000 – მდე. გვაქვს ბიჭვინთის, ოდიშ-გურიის, სამურზაყანოს,კოლხეთის დაბლობი ,ქობულეთის,კახაბრის და გონიოს, შიდა ქართლის ვაკე , ქვემო ქართლის ვაკე,გარდაბნის და მარნეულის , ალაზნის ვაკე , ელდარის დაბლობი და შირაქის ვაკე .

საქართველოს რელიეფის ფორმირებაში მონაწილებას ღებულობს , როგორც შინაგანი ისე გარეგანი ძალები .

ენდოგენური ძალები  შინაგანი ( მიწისძვრები , ვულკანები ) . მათი მოქმედება  ტექტონიკური პროცესებითაა გამოწვეული, რადგან გვაქვს ახალგაზრდა მთები – კავკასიონი და მცირე კავკასიონი.

ტექტონიკური რელიეფი დედამიწის ვერტიკალურ მოძრაობასთან და მიწისძვრებთან არის დაკავშირებული. მათთან დაკავშირებული რელიეფის ფორმებია: ქედები და მთათაშორისი ქვაბულები.

ვულკანური რელიეფი, ძირითადად, სამხრეთ საქარტველოში( არსიანის ქედი, ერუშეთის მთიანეთი, სამსარის და ჯავახეთის ქედები, ახალქალაქის, წალკის ვულკანური პლატოები) და კავკასიონზე( ყელის ვულკანური მტიანეთი და ყაზბეგის ვულკანური მასივი) გვხვდება. ვულკანურ ფორმებს მიეკუთვნება :ვულკანურინ კონუსები, ლავური ნაკადები, და ვულკანური პლატოები.

გარეგანი ძალები ( ეგზოგენური ) – ქარი , წვიმა , მეწყერი და ა.შ.

ეროზია – ნიადაგის ან ქანის გადარეცხვა გამოწვეული ზედაპირული, დენადი ანუ ნაკადი წყლების მიერ.

დენუდაცია – გადატანა , გადარეცხვა . არიდულ დენუდაციური რელიეფის ფორმები გვხვდება ივრის ზეგანზე , რასაც განაპირობებს არიდული ანუ მშრალი ჰავა . რამაც გააჩინა აქ ბენდლენდები . კარსტრული რელიეფი წარმოიქმნება ზედაპირული და მიწისქვეშა წყლებით , წყალში ადვილად ხსნადი ქანების(კირქვა, დოლომიტი, თაბაშირი, ქვამარილი) გამორეცხვის შედეგად. ყველაზე დიდი კარსტული მღვიმე საქართველოში ახალი ათონია . ყველაზე ღრმა თოვლიანა ბზიფის ქედზე ( 900 მ )  ასევე- ცუცხვათი (ყველაზე მრავალსართულიანი   მსოფლიოში  -12სართული) , სათაფლია. კარსტრული რელიეფის ფორმებია: ძაბრები, ქვაბულები, მღვიმეები, უფსკრულები. აკუმულაცია – დენუდაციის და ეროზიის შედეგად გადატანილი ნაშალი მასალის დალექვა – დაგროვება.

პეტროგენური რელიეფი წარმოიქმნება სხვადასხვა სიმკვრივის ქანების მონაცვლეობით. რელიეფის ფორმები: მოქანავე ლოდები, კანიონები, კირქვული სვეტები. აქვს ტურისტულ – რეკრეაციული დანიშნულება . ასეთია კაცხის სვეტი იმერეთში, ქვაცანცალა სამეგრელო ზემო – სვანეთში  და სხვ.

,

 

სურათზე: კარსტული უფსკრული კრუბერი-   ყველაზე ღრმა მსოფლიოში.მდებარეობს აფხაზეთში,გაგრის მუნიცეპალიტეტში,მდინარე სანდრიფშის აუზში ძღვ . დ.2250 მეტრზე . სიღრმე 2197 მ. ატარებს რუსი კარსტოლოგის ალექსანდრე კრუბერის სახელს.

 

რელიეფის რომელი ტიპია დაკავშირებული:

 კირქვებთან–––დაკავშირებულია კარსტული რელიეფის ფორმები მღვიმეები: მაგ: ახალი ათონის, ცუცხვათის

ვულკანურ ქანებთან: ვულკანური მასივები, ლავური ნაფენები.

მყინვარების თანამედროვე მოქმედებასთან: მყინვარული ანუ გლაციალური ტიპის რელიეფი( მხოლოდ კავკასიონზე).

ძველ გამყინვარებასთან: ფორმები– პალეოგლაციალური,–ტროგები , ცირკები,(კავკასიონზე. მცირე კავკასიონზე).

ძველ გამყინვარებასთან:  ფორმები – პალეოგლაციალური – ტროგები, ცირკები, (კავკასიონზე. მცირე კავკასიონზე).

ტროგი–მყინვარის მიერ წარმოქმნილი რელიეფის სპეციფიური ეროზიული ფორმა,ფართო ყუთისებური ხეობა,რომელიც მყინვარის ეგზარაციული მოქმედებით არის გარდაქმნილი.

მყინვარული ცირკი-(კარი)-მყინვარის მოქმედების შედეგად წარმოქმნილი რელიეფის ფორმები.  მთებშიარსებული ამფითიატრისებული ჯამისებური ღრმული,რომელიც კეტევს მყინვარული ხეობის ზედა ნაწილს.

თოვლის ხაზი-სიმაღლე ზღვის დონიდან რომლის ზემოთაცატმოსფრული ნალექების დაგროვება მყინვარის სახით ჭარბობს დნობას და აორთქლებას.

მორენა-მყინვარის მიერ წარმოქმნილი,  დაშლილი  და გადატანილი მასალა.

მყინვარის კვების არე-ტერიტორია, სადაც მყინვარის აკუმულაცია (დაგროვება)  აღემატება მის დნობას(აბლაციას).

წყლის ეროზიულ მოქმედებასთან(ზედაპირულ;ი წყლებით გადარეცხვასთან)–ხეობები, ხრამები, ხევები.

მდინარეების მიერ გადატანილი მასალის დაგროვებასთან: დაკავშირებულია ალუვიური ვაკეების წარმოქმნა(შიდა ქართლი , ქვემო ქართლის ალაზნის ვაკეები) ეროზიულ დენუდაციური რელიეფი დაკავშირებულია ქანების გადარეცხვა –გადატენესთან. წარმოიქმნება ეროზიულ –დენუდაციური რელიეფი(იყო მთა დაიშალა ,წარმოიქმნა ვაკე) არიდულ(მშრალ) –დენუდაციურ ფორმებს ვხვდებით ივრის ზეგანზე– ბედლენდები ანუ უნაყოფო მიწები.  

საქართველოს მდინარეები

მდინარის ვარდნა:მდინარის სათავისა შესართავის აბსოლუტურ სიმაღლეებს შორის სხვაობა.

მდინარის საშუალო დახრილობა ეწოდება მისი ვარდნის შეფარდებას მდინარის სიგრძესთან.

მდინარის ხარჯი: წყლის ის რაოდენობა რომელის გაივლის მდინარის განივკვეთში  1 წამში.

მდინარის ჩამონადენი ეწოდება წყლის იმ რაოდენობას რომელიც გაივლის მდინარის მოცემულ განივკვეთში  გარკვეულ პერიოდში(დღეში, თვეში, წელიწადში)

საქართველოში 26060 მდინარეა . საქართველოში ამიერკავკასიის წყლის რესურსების 69%-ია.  საქართველოს  მდინარეების 97% –ის სიგრძე არ აღემატება 10 კმ–ს;

წყლის რესურსების განაწილება: დას. საქართველოში წყლის რესურსების-80% , აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოში–17%, ჩრდ. საქ, –3%;   მდინარეების აუზების გამყოფად ითვლება ლიხის ქედია და კავკასიონი . ლიხის ქედი საქართველოს ყოფს შავი და კასპიის ზღვის აუზებად . კავკასიონი დასავლეთ საქართველოს გამოყოფს მდინარე ყუბანის აუზისგან, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოს- მდინარეების თერგის და სულაკის აუზებისგან. დასავლეთ საქართველოს მდინარეების უმეტესობა დამოუკიდებლად ჩაედინება შავ ზღვაში .  

შავი ზღვის აუზის მდინარეებია ფსოუ ბზიფი გუმისთა, კოდორი ( ამტყელი , ჩხალთა , საკენი ) ღალიძგა ერისწყალი, ენგური, ხობი, ცივი, რიონის მარჯვენა შენაკადები ( ტეხური , აბაშა , ცხენისწყალი). მარცხენა შენაკადები (ჯეჯორა, ღარულა, ჯრუჭულა , ყვირილა , დუმალა,ძირულა , საკრაულა , ხანისწყალი , ჩხერიმელა ) სხვა მდინარეები: ფიჩორი, სუფსა, ნატანები, კინტრიში, ჭოროხი ( აჭირისწყლით ).

მტკვრის მარჯვენა შენაკადები – ( ფარავანი , გუჯარეთისწყალი , ძამა,ტანა , თეძამი,კავთურა, ვერე, ალგეთ , ქცია(ხრამი) , შავწყალა , ფოლადაური ,).

მტკვრის მარცხენა შენაკადებია – (ფოცხოვის წყალი , ქვაბლიანი , ფრონე , ლიახვი , მეჯუდა , ლეხურა , ქსანი , არაგვი ( საქართველოში შვიდი არაგვია :თეთრი არაგვი ანუ მთიულეთის არაგვი და შავი ანუ გუდამაყრის არაგვი ერთმანეთს შეუერთდება ფასანაურთან  და ჩაედინება ჟინვალის წყალსაცავში. ფშავის არაგვი და ხევსურეთის არაგვი ერთვის ერთმანეთს სოფელ უძილაურთან და ჩაედინება ასევე ჟინვალის წყალსაცავში.ჟინვალის წყალსაცავიდან გამოედინება დედა არაგვი და მტკვარს უერთდება მცხეთასთან. შავი არაგვი არის ხევშიც.)თეთრი და შავი არაგვის შეხვედრა

ალაზანი (ილტო და კისისხევი-მარჯვენა , მარცხენა-სტორი , ლოპოტა,კაბალი,ინწობა ,ჩელთი,დურუჯი,მაწიმისწყალი,  და სხვ).

ყველაზე წყალუხვი მდინარე – რიონი,

ყველაზე გრძელი მდინარე – ალაზანი (407 კმ).

ენერგეტიკული რესურსებით ყველაზე მდიდარი – ენგური.

მყარი ნაშალი მასალის ჩამონატანით – ჭოროხი.

მტკვარი არის საქართველოს ტრანზიტული მდინარე, რადგან სათავე აქვს თურქეთში ,შემდეგ შემოდის საქართველოში და ბოლოს მიედინება აზერბაიჯანში, ჩაედინება კასპიის ზღვაში (1351 კმ.) ტრანზიტული მდინარეა ასევე თერგი.საქართველოს ფარგლებში მტკვარი 351 კმ-ზე, თბილისში-35 კმ-ზე.

რიონი და ცხენისწყალი სათავეს იღებენ  ფასის მთაში;

ყველაზე დიდი დახრილობა-მდ.ტეხურს.

მდინარე რომელიც დასავლეთ საქართველოში იღებს სათავეს,მაგრამ მიეკუთვნება მდ.მტკვრის აუზს:    ქვაბლიანი, ძინძე.

საქართველოს ტბები.

საქართველოში არის 850 ტბა.  ყველაზე მეტი ტბა კავკასიონის სამხრეთ ფერდობებზეა ისინი მყინვარული წარმოშობისაა ,ხოლო  მხარეებიდან-სამცხე -ჯავახეთში(ვულკანური წარმოშობის).  წარმოშობის მიხედვით ტბები ვიცით ტექტონიკური , მყინვარი , ვულკანური , კარსტრული და მდინარეული . ტბა შეიძლება იყოს გამდინარე და გაუმდინარე ყველა გაუმდინარე ტბა მლაშეა, ხოლო ყველა გამდინარე ტბა მტკნარი.

ყველაზე ,ყველაზე…

ყველაზე დიდი ფართობის ფარავანი      (ვულკანური). ყველაზე დიდი მოცულობით– ტაბაწყური(ვულკანური),

ყველაზე ღრმა– რიწა( აფხაზეთი,  ამტყელთან ერთად ნაზვავი ტბებია).    რიწა (101მ).

ყველაზე მაღლა მდებარე ზღვ. დონიდან– ყელის(შიდა ქართლი, ხარულის ქედზე),

ყელის ტბიდან გამოედინება მდ. ქსანი.

 

ყველაზე მლაშე –პალიასტომი(ზღვის შთენილი). ~

სხვა ტბები: ბატეთის, კუმისის,ნადარბაზევის, საღამოს,ხოზაფინის-კარწახის, ხანჩალის,მადათაფას,ჯანდარის,ლოპოტას,ოლე,პასკია,ბაზალეთის,ქაჩალტბა,წვერის,კოპალაძე,წუნდის(სოფ.ხერთვისი),დიდი   ტობავარჩხილის(ეგრისის ქედთან).  აბუდელაურის ტბები. ჯავახეთის ტერიტორიაზე ყველა ტბა ვულკანური წარმოშობისაა. ესენია : ფარავანი, ტაბაწყური, ხანჩალი, საღამო, მადათაფი, ხოზაფინი.  კუმისის და ჯანდარის ტბა – ქვემო ქართლშია, ბაზალეთის ტბა – დუშეთში, ლიsის და კუს ტბა – თბილისში

 საქართველოს ჰავა

მზის რადიაცია არის მზიდან მიღებული სითბოს და სინათლის რაოდენობა.

პირდაპირი რადიაცია არის მზის დისკოდან მიღებული რადიაცია.

გაბნეული რადიაცია არის ცის თაღზე ღრუბლების მიერ გაფანტული რადიაცია.

ჯამური რადიაცია არის პირდაპირი და გაბნეული რადიაციის ჯამი, რომელიც დამოკიდებულია ღრუბლიანობაზე,ჰაერის სიმკვრივესა და  გამჭირვალობაზე. სიმაღლის მატებასთან ერთად იგი მატულობს. მაღალ მთებში აღწევს(2500-3000 )მეტრზე1 50-160 კილო კალორია სანტიმეტრკვადრატს.

არეკლილი რადიაცია არის რადიაციის ნაწილი , რომელიც დედამიწის ზედაპირიდან აირეკლება. რადიაციას ირეკლავს თოვლი და ყინული. რადიაციული ბალანსი არის მიღებულ და არეკლილ სითბოს შორის სხვაობა, რომელიც სიმაღლის მატებასთან ერთად კლებულობს და მაღალ მთებში 0-ის ტოლა .ეს განპირობებეულია  ხანგრძლივი (7-10 თვე)თოვლის საფარითა დ ტყეების არარსებობით( მუქწიწვიანი ტყე საგრძნობლად ამცირებს ალბედოს ზამთარშიც კი).

საქართველოში ძირითადი კლიმატური ბარიერებია: ლიხის ქედი და კავკასიონი და მცირე კავკასიონი.

კავკასიონი  არ უშვებს ჩრდილოეთიდან წამოსულ ჰაერის მასებს.ჰაერის მასები შემოდის    აქ მდინარეთა გამკვეთი ხეობებიდან. ხოლო ლიხის ქედზე დაბალი სიმაღლის გამო ჰაერის მასები ახერხებენ გადაადგილებას, მაგრამ განიცდიან ტრანსფორმაციას,იცვლიან თვისებებს(უფრო მშრალი ან უფრო ტენიანი ხდებიან).

დასავლეთი საქართველოში არის ნოტიო სუბტროპიკული,ზომიერად ნოტიო, ჰავა , ხოლო აღმოსავლეთში მშრალი ნახევრადმშრალი და კონტინენტური.                                                

 საქართველოს ჰავის წარმომქმნელი ფაქტორები:

  1. რადიაცია,2. ატმოსფეროს ცირკულაცია, 3.ქვეფენილი ზედაპირის ხასიათი;

1. რადიაცია ძირითადად დამოკიდებულია ღრუბლიანობაზე,ჰაერის სიმკვრივესა და გამჭვირვალობაზე.

2. ატმოსფეროს ცირკულაცია:  

  ჰაერის მასები საქართველოში შემოდის : ა.დასავლეთიდან            ბ,აღმოსავლეთიდან გ. სამხრეთიდან             დ.დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან ერთდროულად.

3. ქვეფენილი ზედაპირის ხასიათი ძირითადად დამოკიდებულია რელიეფის ფორმაზე, ნიადაგის ფერზე,რელიეფის ექსპოზიციაზე(ადგილის მდებარეობა მზის მიმართ) და ალბედოზე.

ყველაზე. ყველაზე

მაღალი იანვრის საშუალო– ბათუმი+ 7.1სოხუმი.

მინიმალური საშუალო წლიური–ყაზბეგის მაღალმთიანი მეტეოსადგური; აბსოლუტური მინიმუმი–ყაზბეგი–42გრადუსი, კარწახი (სამხრეთ საქ.) და შაორის წყალსაცავთან––40გრ.

აბსოლუტური მაქსიმუმი–+43გრ.–ლათა(მდ.კოდორის აუზში), ჭარნალი(აჭარა). ყველაზე   მეტი ქარიანი ადგილი-ლიხის ქედი.

მაქსიმ.სიჩქარით ქარი ჰქრის – მთა საბუეთთან;

ტენიანობის მაქსიმუმი(ევროპის მასშტაბით)- მთა მტირალა.4500 მმ ნალექი. ტენიანობის მინიმუმი–ელდარი ველი–300 მმ.

საშალო წლიური ტემპერატურა ყველაზე მაღალია სუხომში და ბათუმში. ყველაზე დაბალი -ყაზბეგში.

ფიონი არის მთიანი რეგიონებისთვის დამახასიათებელი აღმავალი და დაღმავალი  ქარი, იგი  ქრის დღისით ბარიდან მთისაკენ, ღამით მთიდან ბარისაკენ(ამიტომ ცივა საღამოს და ღამით მთიან ადგილებში).

წყალსაცავებიაქართველოში გვაქვს 43 წყალსაცავი . დასავლეთ საქართველოში ყველა წყალსაცავი გამოყენებულია ელექტრო ენერგიის მისაღებად, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში ელექტრო ენერგიის მისაღებად , საირიგაციოდ (სარწყავად) და სარეკრეაციოდ ( დასასვენებლად) და სხვა მიზნით.

ყველაზე დიდი წყალსაცავი– წალკის,რომელიც მდ.ხრამზე, მის წყალს იყენებს ხრამჰესი.

ყველაზე ახალგაზრდა    ჟინვალის (მდ.არაგვზე)– იყენებს ჟინვალჰესი, თბილისს ამარაგებს წყლით;

ყველაზე ღრმაწყლიანი  გალი–ჯვრის ( მდ. ენგურისა და ერისწყლის ჩამონადენის რეგულირებისა და ენერგეტიკული მიზნით–;)

გალის წყს.–მდ.ერისწყალზე;        ჯვრის  წყს –  მდ ენგურზე,  ტყიბულის წყს.მდ ტყიბულის გადაკეტვით;(იმერეთი) ,       შაორის წყს– რაჭა;       სამგორის წყალსაცავთა კასკადი–შედგება სიონისა და თბილისის წყალსაცავებისგან, იკვებება მდ.იორით;      ალგეთის –მდ.ალგეთზე;       ზონკარის–პატარა ლიახვზე;                                                                                                    

ჰესები: პირველი თბოელექტრო სადგური აშენდა გარდაბანში 1887 წელს.

პირველი ჰიდროელექტრო სადგური აშენდა ბორჯომში 1898 წელს.        აფხაზეთი–სოხუმჰესი, ენგურჰესი,ტყვარჩელის;    იმერეთი– გუმათჰესი,  ვარციხეჰესი ტყიბულჰესი,რიონჰესი;       სამცხე–ჯავახეთი– ხრამჰესი, ჩითახევჰესი.საცხენჰესი; მცხეთა–მთიანეთი-ჟინვალჰესი,სიონჰესი,ზაჰესი;        თბილსრესი–გარდაბანი(ქვემო ქართლი) ეს თბოელექტრისადგურია;  რაჭა –   შაორჰესი–ლაჯანურჰესი; აჭარა– აწ.ჰესი. გალი – ჯვრის კასკადი -გალის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე ერისწყალზე,ხოლო ჯვრის წყალსაცავი მდინარე ენგურზე. იგი ყველაზე ღრმაა ( 226მ ). ტყიბულ – შაორის კასკადი ტყიბულის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე ტყიბულაზე , შაორის წყალსაცავი კი მდინარე შარეულაზე. ლაჯანურჰესი შექმნილია მდინარე ლაჯანურაზე . გუმისთის , ვარციხის და რიონის წყალსაცავები შექმნილია მდინარე რიონზე. აწ – ჰესი შექმნილია მდინარე აჭარის წყალზე. ჟინვალის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე არაგვზე. ალგეთის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე ალგეთზე. წალკის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე ქცია – ხრამზე. სამგორის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე იორზე 1915 წელს ამოქმედდა. (შედგება თბილის და სიონის წყალსაცავებისგან). ხადორის წყალსაცავი შექმნილია მდინარე ალაზანზე ( კახეთში) .ზაჰესი და ორთაჭალჰესი შექმნილია მდინარე მტკვარზე ( თბილისში). ჩითახევჰესი შექმნილია მდინარე მტკვარზე ( სამცხე – ჯავახეთში ).  

  მყინვარები სულ_ 786 მყინვარი (მათი უმრავლესობა ოთხი მდინარის: კოდორის, ენგურის, რიონისა და თერგის აუზში მდებარეობენ)

მყინვარის ტიპები: ხეობის, კარული , დაკიდული;

მდინარე ენგურის აუზში მდებარეობს ყველაზე დიდი მყინვარი– ლეხზირი,რომელიც ენგურის შენაკადის მდ. მესტიაჭალის აუზშია,ასევე   მყინვარი  –  ჭალაათი–მესტიაჭალის აუზში;

მყინვარი წანერი და ტვიბერი – მდ. მულხურას აუზში; მყინვარი ადიში– მდ. ადიშუდას ხეობაში;

გარშემორტყმულია მწვერვალებით თეთნულდი, ადიში, გისტოლა, ლაქუცა;

ყაზბეგის მასივი: მყინვარი– გერგეთი და დევდორაკი(მდ. ამალის აუზი) .

მდ.რიონის აუზში:ედენა,ზოფხიტო,  კირტიშო და თბილისა.

სუათისი– თერგის აუზში; მყინვარის მიერ ამოხრულ ტაფობებს ეწოდება ტროგები და ცირკები.

ტროგი–მყინვარის მიერ წარმოქმნილი რელიეფის სპეციფიური ეროზიული ფორმა,ფართო ყუთისებური ხეობა,რომელიც მყინვარის ეგზარაციული მოქმედებით არის გარდაქმნილი.

მყინვარული ცირკი-(კარი)-მყინვარის მოქმედების შედეგად წარმოქმნილი რელიეფის ფორმები.  მთებში არსებული ამფითიატრისებული ჯამისებური ღრმული,რომელიც კეტევს მყინვარული ხეობის ზედა ნაწილს.

მყინვარის მიერ მოტანილ ნაშალ მასალას ქვია მორენა.      

ჭაობები ჭაობები წარმოიქმნება იმ შემთხვევაში როცა უფრო მეტი ნალექი მოდის ვიდრე ორთქლდება. იგი ჩვეულებრივ დაფარულია წყალმცენარეებით სადაც აქტიურად მიმდინარეობს ტორფწარმომქმნელი პროცესები. მასიური ჭაობებია : ფიჩორა, პალიასტომი,  ფოთის, ერისწალის და ქცია ხრამის ხეობებში. ყველაზე ბევრი გვაქვს კოლხეთის დაბლობზე.                                                    

საქართველოს  ნაკრძალები

(ეს თემა  ბლოგზე ცალკე პოსტშიცაა სურათებით და საქართველოს გეოგრაფიის კატეგორიაში სქემაშია ჩასმული. შეგიძლიათ ძებნაში ჩაწეროთ ნაკრძალები და მონახავთ) დაცული ტერიტორია არის ადგილი სადაც ადამიანის სამეურნეო საქმიანობა მთლიანად არის აკრძალული ან შეზღუდული.

ნაკრძალი არის ტერიტორია სადაც ბუნებრივ მდგომარებაში შენარჩუნებულია მთელი ბუნებრივი კომპლექსი და შესაძლებელია უმნიშვნელო სამეცნიერო, კვლევითი თუ საგანმანათლებლო საქმიანობა.

ეროვნული პარკი არის ტერიტორია, რომლის ამოცანაა ბუნების უნიკალური და დამახასიათებელი ეკოსისტემის შენარჩუნება სამეცნიერო, საგანმანათლებლო და რეკრეაციული მიზნებისთვის. ესენია:ბორჯომ – ხარაგაულის, კოლხეთის, თუშეთის, მტირალას, ყაზბეგის, ალგეთის, თბილისის, ვაშლოვანის, საქართველოს პირველი ნაკრძალი შეიქმნა 1912 წელს – ლაგოდეხის ნაკრძალი შექმნა პოლონელმა ლუდვიგ მლოკოსევიჩმა.

აღკვეთილი არის ტერიტორია, რომლის ამოცანაა ველური სახეობის და არაცოცხალი ობიექტების შენარჩუნება. ამჟამად საქართველოში 44 დაცული ტერიტორიაა, აქედან 16 არის ნაკრძალი ესენია: ბაბანაურის ( კახეთში), ბაწარის, ბიჭვინთის, ბორჯომის, გუმისთს(იმერეთში), ვაშლოვანის(კახეთის), თუშეთის, კინტრიშის (აჭარა), ლაგოდეხისკახეთი), ლიახვის, მარიამ ჯვრის, მიუსერის, სათაფლიის, ფსხუს, ქობულეთის.

აღკვეთილია 10 ესენია : აჯამეთის (იმერეთში), გარდაბნის(ქვემო ქართლი), ილტო ( კახეთი), იორი(კახეთი), ლაგოდეხი (კახეთი), ქობულეთი (აჭარა) .დაცული ლანდშაფტი გვაქვს ორი: თუშეთის და კინტრიშის.

                                 საქართველოს მოსახლეობა

IMG_1394   მეცნიერებას რომელიც შეისწავლის   მოსახლეობას   (და ყველაფერს მოსახლეობის შესახებ)დემოგრაფია ეწოდება.

  (მოსახლეობის შესახებ  დაწვრილებით კითხვა– პასუხი  ნახეთ პოსტებში)                                   მოსახლეობის რაოდენობის დადგენა ხდება მოსახლეობის  აღწერით.საქართველოში მოსახლეობისაღწერა მე20 საუკუნეში ჩატარდა 6-ჯერ.     პირველი-1926წ.    ბოლო 2002 წელს. საქართველოში მოსახლეობის ტერიტორიული განლაგების სამი არეალი არსებობს: კავკასიონი (4%), მცირე კავკასიონი (8%) და მთათა შორისი ბარი(88%).

მოსახლეობის სიმჭიდროვერის მცოვრებთა რაოდენობა1   კმ/2  – ზე. გამოითვლება ფორმულით: მოსახლეობის რაოდენობა  გაყოფილი ფართობზე. დღეს საქართველოში სიმჭიდროვე შეადგენს 67 კაცს ერთ კმ/2-ზე. რეალური სიმჭიდროვე-220 კაცი. საქართველოს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული  არეალია აჭარა და ქვემო ქართლი. სიმჭიდროვე 140 კაცი 1 კმ/2.

მოსახლეობის დინამიკა არის მოსახლეობის რაოდენობის ცვლილება დროის გარკვეულ მონაკვეთში. დინამიკას განსაზღვრავს ორი ფაქტორი : ბუნებრივი მოძრაობა და მექანიკური მოძრაობა.

ბუნებრივი მოძრაობარის სხვაობა შობადობასა და სიკვდილიანობას შორის, რომელიც 1994 წლის მერე გახდა უარყოფითი. 2006 წლიდან გახდა დადებითი. შობადობის კოეფიციენტი არის დაბადებულთა რაოდენობა ყოველ ათას კაცზე ერთი წლის განმავლობაში. გამოითვლება პრომილეებით % .

სიკვდილიანობის კოეფიციენტ არის გარდაცვლილთა რაოდენობა ყოველ ათას კაცზე ერთი წლის განმავლობაში (%).

ბუნებრივი მატების კოეფიციენტი არის შობადობის კოეფიციენტს გამოკლებული სიკვდილიანობის კოეფიციენტი.

დეპოპულაცია არის მოსახლეობის კლება.

დემოგრაფიული აფეთქება არის მოსახლეობის სწრაფი მატება.

აღწარმოება არის თაობათა მუდმივი ცვლის და განახლების პროცესი. არის სამი სახის: 1.გაფართოებული,2. მარტივი და 3.შეზღუდული. გაფართოებული არის როცა შვილთა თაობა მეტია მშობლების თაობაზე. მარტივია როცა ტოლია. შეზღუდულია როცა მშობლების თაობა მეტია შვილთა თაობაზე. საქართველოში ამჟამად მარტივი აღწარმოებაა .

მექანიკური მოძრაობა არის სხვაობა იმიგრანტს(ჩამოსულს) დაემიგრანტს( წასულს) შორის. მოსახლეობის მიგრაცია არის მოსახლეობის გადაადგილება საცხოვრებლად  ერთი დასახლებული პუნქტიდან მეორეში, დროებით ან მუდმივად , იძულებით, ან ნებაყოფლობით,ქვეყნის შიგნით და გარეთ. მიგრაციას აქვს მახასიათებლები: download 1.დრო (მუდმივი ან დროებითი ან სეზონური) 2.ტერიტორიული ფაქტორი-მიმართლების მიხედვით ორი სახისა: შიდა და გარე.

შიდა მიგრაცია არის – ქვეყნის შიგნით.

შიდა მიგრაციის სახეებია :სოფელი-ქალაქი, ქალაქი-სოფელი,        ქალაქი-ქალაქი. არსებობს კიდევ ქანქარისებური მიგრაცია ,რომელსაც აქვს სისტემატიური სახე,და ადამიანი გადაადგილდება თავისი საცხოვრებელი სახლიდან. (მაგალითად ცხოვრობას რუსთავში და მუშაობს , ან სწავლობს თბილისში) .

გარემიგრაცია არსებობს კონტინენტშორისი და შიდაკონტინენეტური.

3. მოტივაცია გამომწვევი მიზეზების მიხედვით მიგრაცია შეიძლება გამოიწვიოს  ომმა, ეპიდემიამ,  სოციალურმა, პოლიტიკურმა. დემოგრაფიულმა, ბუნებრივმა კატასტროფებმა, ეკონომიკურმა და საომარმა მოქმედებებმა.შეიძლება იყოს შრომითი, სასწავლო, სამკურნალო და სხვა მიზნით გამოწვეული.

4.ფორმის მიხედვით-იძულებითი ან ნებაყოფლობითი,  ლეგალური ან არალეგალური,   ჯგუფურია ან ინდივიდუალური,ორგანიზებული ან არაორგანიზებული.

მიგრაციის სალდო არის სხვაობა იმიგრაციასა და ემიგრაციას შორის. იმიგრანტი არის ჩამოსული. ემიგრანტი – წასული. რე-ემიგრანტი არის წასული და დაბრუნებული.

ლტოლვილი არის პირი რომელიც გარკვეული მიმეზების გამო ტოვებს საცხოვრებელ ადგილს და მიდის სხვა ქვეყანაში.

იძულებით გადაადგილებული პირი არის : რომელიც რჩება თავისივე ქვეყანაში (მათ დევნილებსაც უწოდებენ).

სქესობრივ ასაკობრივი სტრუქტურის მიხედვით ქვეყნები იყოფა ახალგაზრდა და დაბერებულ ერებად. ახალგაზრდა ერებია სადაც ჭარბობს 35-მდე ასაკის მოსახლეობა (აფრიკა, აზია , ლათინური ამერიკა) დაბერებულია სადაც 35-ს გადაცილებულები მეტია (ევროპა , ჩრდ. ამერიკა , მათ შორის საქართველო).

მსოფლიოს რასები მსოფლიოში 4 ძირითადი რასაა: ევროპეიდული, ნეგროიდული, მონგოლოიდური და ავსტრალოიდური. რასები იყოფა ქვერასებად.

რასიზმი და რასობრივი პრობლემები

მოსახლეობის რასობრივი ანუ ანთროპოლოგიური კლასიფიკაციით (ყველაზე გავრცელებული ტიპოლოგიით) გამოყოფა   ოთხი რასა. 1. ევროპეიდული – მსოფლიოს 2/5  – სამი განშტოება ჩრდილო (ნორდული) – სკანდინავია, ბალტიისპირეთი, ჰოლანდია, გერმანია, ინგლისი, ამერიკის ნაწილი. სამხრეთი – ხმელთაშუა ზღვისპირა ბალკანები, კავკასია, არაბები, თურქეთი, ირანი, ავღანეთი, სამხრეთ აზიის, ლათინური ამერიკის ქვეყნები. შუაევროპული – ქვერასა – გარდამავალი ჩრდილოეთსა და სამხრეთს შორის. სლავები, გერმანელები, ფრანგები, აშშ, ცენტრალური ევროპა, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია.

2.   ნეგროიდული – 8% 1) ზანგები 2)  პიგმეები ანუ ნეგრილები (პატარა ტანის ადამიანები,რომლებიც  ცხოვრობენ ეკვატორულ ტყეებში) 3) ბუშმენები და ჰოტენტოტები –  ცხოვრობენ ნამიბის და კალაჰარის უდაბნოებში .

3. მონგოლოიდური 20% 1) არქტიკული (ესკიმოსები, ჩუქჩები, კორეაკები) 2) ჩრდილოაზიური – მონღოლები, ბურიატები, იაკუტელები (რუსეთის და ციმბირის, შორეული აღმოსავლეთის 3) აღმოსავლეთაზიური – ჩინელები, კორეელები, ტიბეტელები, 4) ამერიკის შტოს ინდიელები
4. ავსტრალოიდური რასა 0,3% 1) ასტრალიის აბორიგენები 2) პაპუასები და მელანეზიელები 3) იაპონიის კუნძულ ხოკაიდოზე – აინები 4) შრი-ლანკაზე და ანდამანის კუნძულზე – ვედები 5) მალიაზიაზე და ფილიპინის ჯუნგლებში – ნეგრიტოსები .

შერეული რასები: მულატი = ევროპეიდი + ნეგროიდი მეტისი = ევროპეიდი + მონღოლოიდი სამბო = მონღოლოიდი + ნეგროიდი (ან ავსტრალოიდთან) რასა – ყველაზე არსებითი გენეტიკური (ანუ მემკვიდრეობითი) ნიშნების ერთობლიობის საფუძველზე მსოფლიოს დაყოფა (კანის, თვალის ფორმის, სიმაღლის, ფერის) მიხედვით.

რასოგენეზი – თეორიაში ორი მიდგომა არსებობს.

  1. მონოცენტრული – თანამედროვე ადამიანის სამშობლო ერთი დიდი რეგიონია.
  2. პოლიცენტრული – რასოგენეზი რამდენიმე ეტაპად განხორციელდა და ყველა ძირითად და გარდამავალ რასას თავისი ჩამოყალიბების კერა აქვს.

რასიზმის თეორიაში განარჩევენ ორ მთავარ მიმართულებას: ბიოლოგისტურსა და ფსიქოლოგისტურს. ბიოლოგისტური ამტკიცებს რომ ადამიანებს შორის გარეგნული განსხვავება განაპირობებს განსხვავებას რასების ინტელექტუალურ დონესა და შესაძლებლობებში (მოკლედ) (ტვინის წონა, თავის ქალის ფორმა და ა. შ.). ფსიქოლოგისტური – თვითოეულ რასას აქვს თავისი სპეციფიკური მასობრივი სული; რომელიც განსაზღვრავს რასის ისტორიულ ბედს. ფსიქორასიზმი რასიზმის ერთადერთი შეფარული თეორიაა. ყვითელი რასიზმი – პანაზიანიზმი – აღმოსავლეთ აზიაში ჩამოყალიბდა ყვითელი რასის უპირატესობას უსვამს ხაზს.

შავი რასიზმი “ნეგრიტიუდის“ თეორია – მომავალი შავი რასის ხელშია. რასიზმი საერთაშორისო დანაშაულია.

რასობრივი ურთიერთობის სხვადასხვა ფორმები რასიზმი იყო ამერიკაში, არ იყო ჰავაიზე (პირიქით მოხდა შერწყმა), განსაკუთრებით მწვავედ მიმდინარეობდა რასიზმი  სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში. აქ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა რასიზმის განსაკუთრებული ფორმა “აპარტეიდი“. სახელმწიფოს სათავეში თეთრკანიანები მოვიდნენ. აფრიკელები იზოლაციაში აღმოჩნდნენ. შეიქმნა ე. წ. ბანტუსტანები (სულ რვა), რომელიც აპარტეიდის რეჟიმმა ცალკე სახელმწიფოებად გამოაცხადა. მსოფლიოს და დემოკრატიული რეჟიმების ზეწოლით  მოგვიანებით აპარტეიდი გაუქმდა და მოვიდა პრეზიდენტი ნელსონ მანდელა – შავკანიანი უფლებადამცველი.

რასობრივი პრობლემები განსაკუთრებით მწვავეა ქსენოფობიის პრობლემა. ნებისმიერი უცხო მიგრანტის, ჩამოსულის მიმართ მტრული დამოკიდებულება. რასიზმს ამწვავებს მიგრაციები ჩრდილოეთისკენ, ანუ განვითარებული ქვეყნებისაკენ. rasebi

hhh

  

რელიგიების გეოგრაფია

(რელიგიები  ჩემივე ბლოგის ცალკე პოსტებში დეტალურადაა  განხილული )

რელიგიების კლასიფიკაციის დროს რელიგიათა რამდენიმე ჯგუფს გამოყოფენ.  

წარმართული ტრადიციული  მსოფლიო რელიგიები   ეროვნული რელიგიები
,,,

 

წარმართული რელიგიები:

  • ტოტემიზმი

(ტომი ან გვარის კავშირი ცხოველთან მცენარესთან)

  • მაგია
  • ანიმიზმი

(სულების რწმენა)

  • ფეტიშიზმი

(კერპების რწმენა)

  • შამანიზმი

(სულების  რწმენა    )

  • წარმართული პოლითეიზმი

(ყველა მოლენას თავისი ღმერთი ჰყავს—– ბერძნული და რომაული მითოლოგია)

მსოფლიო რელიგიები: ბუდიზმი,     ქრისტიანობა ,    ისლამი.

ეროვნული რელიგიები: ინდუიზმი, კრიშნაიზმი, სინკჰიზმი ჯაიანიზმი–ინდური. კონფუციზმი, დაოსიზმი–ჩინური;       იუდაიზმი–ებრაული;      სინტოიზმი–იაპონური; როგორც ეროვნული, ასევე მსოფლიო რელიგიებში გამოიყოფა პოლითეისტური (მრავალღმერთიანობა) და მონოთეისტური (ერთღმერთიანობა) რელიგიები.

                                  ურბანიზაცია

fddf

             (ამ თემაზე ინმორმაცია იხილეთ პოსტში-მოსახლეობის გეოგრაფია) არის ურბანიზაცია– ქალაქის როლის ზრდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. რაც გამოიხატება ქალაქის მოსახლებობის ხვედრითი წილის ზრდით და ქალაქური ცხოვრების წესით. საქართველოში აღწევს 52,2 %.

საქართველოში ქალაქად ითვლება დასახლებული პუნქტი თუ მოსახლეობის რაოდენობა 5000-ზე მეტია და   ნახევარზე მეტი  ჩაბმულია არა სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობაში. სულ გვაქვს 98 ქალაქური ტიპის დასახლება. აქედან 54 ქალაქია, 44-დაბა. გვაქვს 3668 სოფელი. ქალაქები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ფუნქციური დანიშნულებით და მოსახლეობის რაოდენობით.

სამრეწველო ქალაქებია: დამუშავებითი – რუსთავი, ზესტაფონი, კასპი, მოპოვებითი – ჭიათურა, ტყიბული, ტყვარჩელი.

სატრანსპორტო კვანძი არის ხაშური და სამტრედია. სანავსადგურო – ფოთი და ბათუმი. საკურორტო – ბორჯომი, ბაკურიანი, ქობულეთი და ა.შ .

აგლომერაცია შედარებით მცირე ტერიტორიაზე იმ ქალაქების თავმოყრა რომლებიც ერთმანეთთან მჭიდრო საწარმოო ეკონომიკურ კავშირში იმყოფებიან, ფაქტიურად ერთიან ორგანიზმს წარმოადგენენ. საქართელოში სამ ქალაქს აქვს აგლომერაცია:თბილისს, ქუთაისს და ბათუმს.

 ურბანიზაციის დონე – გამოიყენება ურბანიზაციის რაოდენობრივ მახასიათებლად, ანუ ქალაქის მოსახლეობის ხვედრითი წილი მთელ მოსახლეობაში.

ურბანიზაციის ხარისხი – დიდ ქალაქებში მცხოვრებთა ხვედრითი წილი მთელ მოსახლეობაში, ან მეტროპოლიის ხარისხი – დიდი ქალაქების მოსახლეობის ხვედრითი წილი მთელ საქალაქო მოსახლეობაში. იმის გამო, რომ ქალაქის ცნება განსხვავებულია, ცალკე სხვადასხვა ქვეყნის ქალაქების შედარება ერთმანეთთან სრულ სურათს არ გვაძლევს. განვითარებად – ქვეყნებში ქალაქების მოსახლეობის ხვედრითი წილი იზრდება სწრაფად, სოფლიდან მიგრანტების ხარჯზე. უსახლკაროები სახლდებიან ბიდონვილებში (იგივეა რაც ფაველა, არაფორმალური ქალაქი,ბარაკები, ქოხმახები,), ეს ზრდის უმუშევრობას, კრიმინალს და ა. შ.

რურალიზაცია  – ქალაქში სოფლური ცხოვრების წესის დამკვუდრება.  განვითარებულ ქვეყნებში – ქალაქის მოსახლეობა ნელა იზრდება, ან    უცვლელია ან იკლებს. ამის მიზეზი შეძლებული ფენების ქალაქიდან გასვლა და ქალაქგარეთ დამკვიდრებაა.

რურბანიზაცია  –ქალაქური ცხოვრების წესის სოფლებში შესვლა და დამკვიდრება.(სუბურბანიზაცია).

ქალაქების კლასიფიკაცია და ტიპოლოგია ზოგადად მსოფლიოს მასშტაბით ქალაქში, სადაც მოსახლეობის რაოდენობა 20000 კაცზე ნაკლებია – ეწოდება პატარა ქალაქი, წვრილი ქალაქი (5-10 ათასი). უწვრილესი ქალაქი – 5000 კაცზე ნაკლები. საშუალო 20 000, დიდი – 100 ათასი. მსხვილ ქალაქები – 500 0000, უმსხვილესი 1 მლნ-ზე მეტი. ახლა მსოფლიოში 450 “მილიონიანი“ ქალაქია.გიგანტი  ქალაქები–– 5 მლნ-ზე მეტი მცხოვრებით . “ზეგიგანტი“ – 10 მლნ-ზე მეტი.  

ფუნქციების მიხედვით:

მონოფუნქციური ქალაქები და პოლიფუნქციური ქალაქები:

 ქალაქის მიკროგეოგრაფია.  ქალაქი შედგება:          1. ცენტრისაგან (ამერიკაში მრავალსართულიანი, რადგან მიწა ძვირია; ევროპაში–ფეხით მოსიარულეთა უბნები, მუზეუმები, კაფეები, რატუშა, მოედანი). ევროპაში საქმიანი კვარტალი ამერიკულს გავს, ოღონდ ცენტრიდან რამდენიმე კმ-ით არის დაშორებული, და ცენტად არ მიაჩნია. 2. სამრეწველო-სატრანსპორტო კვანძებისაგან (სადაც ქარხნები, ფაბრიკები, რკინიგზის სადგურებია). 3) საცხოვრებელი რაიონები. გააჩნია რომელი სოციალური ფენისაა. მდიდრები – ვილებში, საშუალო – ფეშენ კვარტლებში, ნაკლებად შეძლებულები – სტანდარტული პროექტების ბინებში, ღარიბები – ბიდონვილებში. განვითარებული ქვეყნების ქალაქის ცენტრებს ძირითადად სავაჭრო ფუნქცია აქვს. ცენტრად კოლონიალისტების მიერ აშენებული კვარტალი მიაჩნიათ. აქ დიდია განსხვავება მდიდრებისა და ღარიბების უბნებს შორის.

საქალაქო განსახლება. აგლომერაციები და მეგაპოლიები ძველ და შუა საუკუნეებში საქალაქო განსახლებისთვის დამახასიათებელი ნიშანი იყო ქალაქების იზოლირებული განვითარება ერთმანეთის მიმართ. მათ შორის საწარმოო კავშირები უკიდურესად სუსტი იყო. ე. ი. საქალაქო განსახლება ერთიან სისტემას, ფაქტობრივად არ ქმნიდა. მდგომარეობა შეიცვალა ინდუსტრიულ ეპოქაში. დიდი ქალაქების გარშემო შეიქმნა ქალაქი-თანამგზავრები, მრავალი დასახლებული პუნქტისაგან შემდგარი ერთიანი ურბანიზაციული არეალი  ანუ – საქალაქო აგლომერაცია. როგორც წესი აგლომერაციაში 1 ცენტრალური ქალაქია – ე. ი. მონოცენტრულია, მაგ. პარიზის. მაგრამ შეიძლება იყოს პოლიცენტრული. ასეთი აგლომერაციას კონურბაცია ეწოდება

მეგაპოლისები –  ეწოდება აგლომერაციების აგლომერაციებს, რამდენიმე ასეულ კმ-ზე გადაჭიმულ ერთიან ურბანიზებულ არეალს, ქალაქების უწყვეტ ზოლს.  მსოფლიოში ცნობილი , მნიშვნელოვანი აგლომერაციებია: ტოკაიდო, ჩიპიტსი (აშშ დიდი ტბები-ჩიკაგო-პიტსბურგი), სან-სანი (სან-ფრანცისკო-სან-დიეგო-აშშ წყნარი ოკეანის სანაპირო), რაინის (შვეიცარია, ბელგია, გერმანია, საფრანგეთი, ჰოლანდია), ინგლისი (ლონდონი, მანჩესტერი, ბირმინჰემი, ლივერპული). ეთნიკური ჯგუფები?

        მეურნეობის სტრუქტურა

vvvvv

   მეურნეობა იყოფა ორ ნაწილად: მატერიალური და არამატემატერიალური წარმოების დარგებია:(მოცემულია ზემოთ სქემაში)

მატერიალური წარმოების დარგებია:

1) მრეწველობა(სათბობ-ენერგეტიკული,

     მანქანათმშენებლობა, მეტალურგია, ქიმიური მრეწველობა, ხე-ტყის მრეწველობა, მსუბუქი მრეწველობა, კვების მრეწველობა

2) სოფლის მეურნეობა (მემცენარეობა და მეცხოველეობა)

3) ტრანსპორტი(სარგინიგზო, საავტომობილო, საავიაციო, საზღვაო, მილსადენი, ელექტრონული, სამდინარო რომელიც არ გვაქვს საქართველოში) 4)

კავშირგაბმულობა(ფოსტა, რადიო, ტელევიზია, ინტერნეტი, მობილური, ფიჭური, ტელეგრაფი,

 5) ვაჭრობა(საშინაო და საგარეო)

6) მშენებლობა

    არამატერიალური ( არასაწარმოო)დარგებია: 1) განათლება 2) ჯანდაცვა 3) სპორტი 4) ადმინისტრაციული მართვა 5) საშინაო კომუნალური მეურნეობა 6) ტურიზმი

   7) მომსახურეობის სფერო( ბანკები, სასტუმროები, კაზინოები, სალონები და ა.შ.)

რაც უფრო მაღალგანვითარებულია ქვეყანა მით  უფრო კარგათ ავს განვითარებული მომსახურეობის სფერო.

განვითარებული ქვეყნების მეურნეობის სტრუტურაში წამყვანი ადგილი აქვს მომსახურეობის სფეროს, მეორე ადგილზე- ინდუსტრია, მესამეზე- სოფლის მეურნეობა(ზოგჯერ 3 დან 5 პროცენტამდე)

მეურნეობის პირველადი დარგებია:მოპოვებითი(სოფლის მეურნეობა, წიაღისეულის  მოპოვება)

მეორადი-დამუშავებითი მრეწველობა,ასევე მშენებლობა ,მესამეული დარგები სქემაშია  ქვემოთ.

ff

საწარმოები 1.რუსთავის მეტალურგიული კომბინატი 2.რუსთავის ქიმიური კომბინატი 3.რუსთავის ქიმიური ბოჭჯოს ქარხანა 4. რუსთავ – ცემენტის ქარხანა 5. თბილისის საწარმოო გაერთიანება „ჩარხ-მშენებელი“ 6. თბილისის საწარმოო გაერთიანება „ელმავალ-მშენებელი“ 7. თბილისის საავიაციო ქარხანა 8. თბილისი ავეჯის კომბინატი 9. ქუთაისის საავტომობილო ქარხანა 10. ქუთაისის ავეჯის კომბინატი 11. ბათუმის გემთმშენებელი ქარხანა 12. ბათუმის ავეჯის ქარხანა 13. ბათმის ნავთობ გადამამუშავებელი ქარხანა 14. ზესტაფონის ვ.ნიკოლაძის ფერო შენადნობის ქარხანა 15. მადნეულის სამთო გამამდიდრებელი კომბინატი, ბოლნისის მიდამეობში დაბა კაზრეთში 16. საგარეჯოს აგურის ქარხანა 17. მეტეხის აგურის ქარხანა 18. კასპის ცემენტის და შიფერის ქარხანა 19. ახალდაბაში ავეჯის კომბინატი .

მიწა – საერთო ეროვნული სიმდიდრე მიწათსარგებლობა ადათით და კანონით დადგენილი მიწის გამოყენების წესი და მიწით სარგებლობის ცოდნა. მიწის კადასტრი – ყოველმხრივი და სარწმუნო ცნობების ერთობლიობა, მიწის ბუნებრივი და სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ. მიწის რეკულტივაცია ნიშნავს მიწის პროდუქტიულობის აღდგენას. მიწის მელიორაცია არის კომპლექსური ღონისძიებების ჩატარება ნიადაგის პროდუქციულობის ასამაღლებლად.

სოფლის მეურნეობა სოფლის მეურნეობა არის მატერიალური წარმოების დარგი, რომლის დანიშნულებაა მოსახლეობის მომარაგება კვების პროდუქტებით და ნედლეულით. იგი  აწვდის ნედლეულს მრეწველობის სხვა და სხვა დარგებს.(მაგალითად: ტყავ –ფეხსაცმლის , საგალანტერიო და სხვა) სოფლის მეურნეობა იყოფა დარგებად:მეცხოველეობა და მემცენარეობა.

მეცხოველეობა-მსხვილფეხა და წვრილფეხა რქოსანი საქონელი, მეფრინველეობა, მებოცვრეობა  მეფუტკრეობა,მეაბრეშუმეობა.

მემცენარეობა: ერთწლიანი, მრავალწლიანი და ტექნიკური კულტურები(თამბაქო, მზესუმზირა, შაქრის ჭარხალი და სხვ.).                                         

                           ტრანსპორტის გეოგრაფია

ტრანსპორტი მატერიალური წარმოების დარგი,  რომელიც დაკავშირებულია მგზავრთა გადაყვანასთან და ტვირთის გადატანასთან.

     ტვირთბრუნვა არის ტვირთის გადატანა გარკვეულ დროში გარკვეულ მანძილზე და იზომება ტონა კილომეტრებით. მგზავრბრუნვ არის გადაყვანილი მგზავრების რაოდენობა გარკვეულ დროში, გარკვეულ მანძილზე იზომება მგზავრთ / კილომეტრებით.      ტრანზიტი არის ტვირთის ანუ მგზავრის გატანა ერთი პუნქტიდან მეორეში, მესამეს გავლით. მაგისტრალი – მთავარი სატრანსპორტო გზა .     სატრანსპორტო კვანძი არის სატრანსპორტო გზების გადაკვეთაზე მდებარე პუნქტი რომელშიც თავს იყრის რამდენიმე სახის ტრანსპორტი და ხდება მათ შორის ტვირთის გაცვლა.      პირველი სარკინიგზო მაგისტრალი შეიქმნა 1872 წელს, ფოთი – ზესტაფონის დამაკავშირებელ ხაზზე. ამჟამად საქართველოში რკინიგზის სიგრძე 1600 კმ-ია.       ვიწრო ლიანდაგიანი რკინიგზა გვაქვს ბორჯომ – ბაკურიანში. საავტომობილო გზების სიგრზე არის 22 ათასი კმ. საზღვაო ტრანსპორტის ინტენსიური განვითარება დაიწყო 1967 წელს.  

  სამახსოვროები  

  პირველად რადიო შეიქმნა 1925 წელს. შავ-თეთრი ტელევიზია – 1957 წელს. ფერადი ტელევიზია კი – 1968 წელს. რეკრეაციული მკურნალობა იგივეა რაც საკურარტო მეურნეობა და ტურიზმი. კურორტი არის ტერიტორია სადაცა არის ხელსაყრელი პირობები დასვენებისა და მკურნალობისთვის.

ექსპორტისაქონლის გატანა საზღვარგარეთ. იმპორტი – საზღვარგარეთიდან გასაყიდად შემოტანა.

ეროვნული შიდა პროდუქტი  არის სახელმწიფო საწარმოების და კერძო ფირმების მიერ , ქვეყნის სიგნით და გარეთ, შექმნილი პროდუქტის და მომსახურების სფეროს ჯამური ღირებულება. სხვანაირად: ერთობლივი ეროვნული პროდუქტი არის, მატერიალური და არამატერიალური დარგების შემოსავლის ჯამური რირებულება. ეეპ    1 სულზე გამოსათვლელად ეეპ უნდა გავყოთ მოსახლეობის რაოდენობაზე. თუ 10000 დოლარზე მეტი გამოვიდა -უმდიდრესი ქვეყანაა, თუ 1000 დოლარზე ნაკლებია განვითარებადი ქვეყნის სტატუსი აქვს.

  მეურნეობის განვითარების სტრუქტურის მიხედვით ქვეყნები იყოფა:      1) ინდუსტრიული 2) აგრარული 3) ინდუსტრიულ – აგრარული 4) აგრარულ – ინდუსტრიული საქართველო არის აგრარულ – ინდუსტრიული ქვეყანა.                                         

  საზოგადოების განვითარების სტადიები:       მარქსისტული მეცნიერების საფუძველზე დაყრდნობით კაცობრიობის ისტორიაში გამოიყოფა ხუთი საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაცია. 1) პირველყოფილი თემური 2) მონათმფლობელური 3) ფეოდალური 4) კაპიტალისტური 5) სოციალისტური ზოგიერთმა სახელმწიფომ მხოლოს ერთ საზოგადოებრივ-ეკონომიკურ ფორმაციაში იარსება მაგ: ბაბილონი და ასურეთი ( მარტო მონათმფლობელურ ეპოქაში) ზოგმა მხოლოდ ორში მაგ : საფრანგეთი და ინგლისი ( ფეოდალიზმი და კაპიტალიზმი) ხოლო საქართველომ იარსება ხუთივეში.  

დასავლურ მეცნიერებაში საზოგადოების ისტორიას ყოფენ სტადიებად: 1) პრიმიტიული 2) აგრარული 3) ინდუსტრიული 4) პორტ – ინდუსტრიული 5) საყოველთაო კეთილდღეობა                                                                                  სოციალიზმი სოციალიზმი სახემწიფოებრივი და საზოგადოებრივი წყობილებაა, რომლის ეკონომიკის საფუძველია წარმოების საშუალებაზე საზოგადოებრივი სახელმწიფო საკუთრება. ყოფილი სოციალისტური ქვეყნებია: პოლონეთი, ჩეხეთი, სლოვაკეთი, რუმინეთი, ბულგარეთი, უნგრეთი, ყოფილი იუგოსლავიის ქვეყნები( ბოსნია-ჰერცოგოვინა, მაკედონია სერბეთი, ხორვატია, სლოვენია, მონტენეგრო, კოსოვო )                                                        

              კაპიტალიზმი კაპიტალიზმი სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი წყობილებაა, რომლის ეკონომიკის საფუძველია წარმოების საშუალებაზე სხვადასხვაგვარი (სახელმწიფო, კერძო და სააქციო ) საკუთრების ფორმებში. ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებია: საქართველო, სომხეთი, აზერბაიჯანი, ლიტვა, ლატვია, ესტონეთი, რუსეთ, უკრაინა, ბელორუსია, მოლდოვა, ყაზახეთი, შუა აზიის ქვეყნები( თურქმენეთი, ტაჯიკეთი, ყირგიზეთი, უზბეკეთი ).

ქვეყნები ეკონომიკური განვითარების დონის მიხედვვით.

დიდი რვიანის ქვეყნები: აშშ, იაპონია, გერმანია, საფრანგეთი, დიდი ბრიტანეთი, იტალია, კანადა, რუსეთი.

განვითარებული ქვეყნებია: დიდი რვიანის ქვეყნები , დას. ევროპის დანარჩნი ქვეყნები, ავსტრია, ახალი ზელანდია, სამხ. აფრიკის რესპუბლიკა , ისრაელი, სინგაპური, ტაივანი, კვიპროსი, სლოვენია.

განვითარებადი ქვეყნები: აზიის, აფრიკის და ლათინური ამერიკის ქვეყნები.

ახალი ინდუსტრიული ქვეყნებია: მექსიკა, ბრაზილია, ინდოეთი, თურქეთი, ჩინეთი, მალაიზია, ფილიპინები, ტაილანდი.

  მოსახლეობის სოციალური შემადგენლობა საბჭოთა კავშირის შექმნამდე მოსახლეობის 80%-ზე მეტს გლეხები შეადგენდნენ. ასევე იყვნენ თავადაზნაურები, ხოლო ძალიან ცოტა იყო მუშათა კლასი და ბურჟუაზია. საბჭოთა სისტემის დროს არსებობდა სამი სოციალური ფენა: მუშები(55%), კოლმეურნე გლეხები და მოსამსახურეები (დამლაგებელი, ექიმი, ინჟინერი, მასწავლებელი) და ძალიან ცოტა სხვა ფენის წარმომადგენელი მაგ: რელიგიის წარმომადგენლები. საბჭოთა კავშირის დაშლი მერე გაჩნდა შემდეგი ფენები: გლეხები, მუშები, ვაჭრები, ფერმერები, ბიზნესმენები და მოსამსახურეები.

ვაზის ჯიშები სამარკო ღვინოები კახეთი- საფერავი. რქაწითელი, ხიხვი ჩხავერი,მწვანე .სამარკო ღვინო-გურჯაანი, საფერავი, ენისელი, მუკუზანი, თელიანი, ქინძმარაული, ალავერდი ბადაგონი, ტიბაანი. იმერეთი-ცოლიკაური, ციცქა, კრახუნა ალადასტური, ძველშავი სამარკო ღვინო-იგივე ქართლი-ჩინური, ტვიში, გორული მწვანე,თავკვერი, ბუდეშური, რაჭა-ალექსანდროული, გუჯარეთული, სამარკო ღვინო- ხვანჭკარა, ალექსანდროული. ლეჩხუმი-უსახელოური, ოჯალეში. გურია-იზაბელა,ადესა, ალადასტური, კლარჯული.

საერთაშორისო ორგანიზაციები(წლების მიხედვით, გაგიადვილდებათ სწავლა)

ორგანიზაცია შექმნის წელი შტაბ-ბინა
წითელი ჯვარი 1863 ჟენევა
სოკი 1894 ლოზანა(შვეიცარია)
თანამეგობრობა 1931 ლონდონი
საერთაშორისო სავალუტო ფონდი (გაეროს) 1944 ვაშინგტონი
მსოფლიო ბანკი (გაეროს) 1944 ვაშინგტონი
გაერო 1945 ნიუ-იორკი
იუნესკო 1946 პარიზი
ნატო 1949 ბრიუსელი
ევროსაბჭო 1949 სტრანსბურგი
ევროგაერთიანება 1957 ბრიუსელი
ოპეკი 1960 ვენა
WWF 1961 ქ.გლანდი (შვეიცარია)
ასეანი 1967 ჯაკარტა(ინდონეზია)
გრინპისი 1971 ამსტერდამი(ნიდერლანდები)
დსთ 1991 მინსკი(ბელორუსია)
ევროკავშირი 1992 ბრიუსელი
ბისეკი 1992 სტამბული(თურქეთი)
ეუთო 1995 ვენა(ავსტრია)
WTO(მსოფლიოს სავაჭრო ორგანიზაცია) 1995 ჟენევა
სუამი 1997
გაეროს საერთაშორისო სასამართლო ჰააგა
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო სტრანსბურგი
რომის კლუბი

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ჰიდროელექტოსადგური
დადებითი უარყოფითი
ვიყენებთ ჰიდრორესურსს, რომელიც ამოუწურავია.

 

იაფი ენერგია/

აგება ჯდება ძვირი.

 

იწვევს გარემოს დატბორვას და ეკოსისტემის განადგურებას.

 

ააქტიურებს ზვავებს, მიწისძვრებს, მეწყერს

 

იწვევს ადამიანთა და ცხოველთა მიგრაციას

 

დაზიანების შემთხვევაში მოსდევს დიდი ტექნოგენური კატასტროფა

თბოელექტროსადგური
+
აგება ჯდება იაფი

 

შეიძლება ავაგოთ ისეთ ადგილას, სადაც არ არის ჰიდროენერგია. შეგვიძლია ავაგოთ ისეთ ადგილას, სადაც ვერ ავაგებთ ჰიდროელექტროსადგურს

გამონაბოლქვები

 

ის ფეთქებადსაშიშია

 

საწვავის მუდმივი მომარაგება სჭირდება, ეს კი ძვირი ჯდება

 

უტილიზაცია – ნარჩენების განადგურება ძნელია

 

ატომური ელექტროსადგური
+
შეგვიძლია ავაგოთიქ სადაც ხელმისაწვდომი არაა თესის”და” ჰესის” აგება.

 

მცირე რაოდენობის ნედლეული სჭირდება.

ვერ ავაგებთ სეისმურად აქტივ რეგიონებში

ურანი ძვირი ჯდება

 

ურანის ნარჩენების მოშორება ძნელია (რადიაციული სარკოფაგით  მიწაში  დამარხვის შემთხვევაშიც კი გარკვეული რაოდენობის რადიაცია  გამოასხივებს)

 

მწყობრიდან გამოსვლის შემთხვევაში იწვევს მსოფლიო დონის კატასტროფას.

 

(და სხვა…)

ბლოგზე დაიდო საქართველოს      რეგიონების       მოკლე მიმოხილვა და სამახსოვროები.

 ბლოგის ავტორი ნ.მ.

Advertisements

პროექტი – გაიცანით ჩემი საქართველო

მარიამ იმერლიშვილი – http://allshares.ge/download.php?id=6E24DA9593

რატი პერტია –

კარსტული მღვიმეები

სხვავას მღვიმე

კარსტული მღვიმეებით მდიდარია რაჭაც. უშოლთისციხისშარეულისცხრაჯვარის და სხვა მღვიმეებისაგან გამოირჩვა სხვავას საყინულერომელიც არის ბუნებრივი გამოქვაბული სოფშუასხვავის (ამბროლაურის რაიონისამხრეთით (4კმზე. 1310 ზეგამომუშავებულია ქვედა ცარცულ კირქვებშისაყინულეში არის საუკუნული ყინულის სვეტებიკასკადებიჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში 0 c-ზედაბალიამყინვარს აქ მღვიმის ბოლოში ჩასული თოვლი წარმოშობსადგილობრივი მოსახლეობასამედიცინო საჭიროებისთვის უხსოვარი დროიდან იყენებს აქაურ ყინულს.

 

სხვავას საყინულე

წყარო:http://natia-tatka.blogspot.com

სათაფლიას მღვიმე

ქუთაისის მახლობლად, მდინარეების რიონისა და ცვენისწყლის წყალგამყოფი ნაკრძალის ტერიტორიაზე. იგი წარმოაგდენს დერეფნული ტიპის მღვიმეს, რომელსაც აქვს განშტოებები და დარბაზები. მღვიმის კომპლექსის საერთო სიგრძე-900მ-ია, სიღრმე 10მ, ხოლო სიგანე 12მ. სათაფლიის მღვიმე მდიდარია სტალაქტიტებით, სტალაგმიტებით, სვეტებითა და ფარდებით.
მღვიმე ცნობილია იმით, რომ აქ ნაპოვნია დინოზავრის ნაკვალევი (ზ.დ. 360მ სიმაღლეზე). აღსანიშნავია, რომ მათი ნაკვალევით ასე მდიდარი (200მდე) ადგილი ჯერ არსად არ არის მიკვლეული.

 

                      ცოტნე დადიანის უფსკრული

 


კარსტული უფსკრული ყვირის მასივზე, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტშიზღვის დონიდან 1580 მეტრზე, გამომუშავებულია ზედა ცარცულ კირქვებში. გამოკვლეული ნაწილის სიღრმე 52 მ, ჯამური სიგრძე 300 მეტრი. სხვადსხვა დონეზე ივითარებს მშრალ დარბაზებს, სადაც არის სტალაქტიტსტალაგმიტური ნაღვენთები. გვხვდება ნგრეული მასალა. ჰაერის ტემპერატურა 5.5ºC.

წყარო:ka.wikipedia.org

სტალაქტიტი

გამოქვაბულის თაღიდან კონუსისებურ სვეტად  ჩამოგრძელებული შვერილირომელიც გაჩენილია ჩამოჟონილი კირიანი წყლის წვეთებისაგან.

სტალაგმიტი

გამოქვაბულის ძირიდან კონუსისებურ სვეტად აღმართული შვერილირომელიც გაჩენილია თაღიდან ჩამონადენი კირიანი წყლის წვეთებისაგან.

წყარო:nplg.gov.ge

საკაჟია

კარსტრული მღვიმე სოფელ გოდოგნის (თერჯოლის მუნიციპალიტეტიმიდამოებშიმდინარე წყალწითელის ხეობის მარცხენა კალთაზე. არ არის სტალაქტიტური ნაღვენთები. წარმოადგენს მრავალფენიან არქეოლოგიურ ძეგლსმღვიმის ჯამური სიგრძე 35 სიღრმე 20 აიგანე 6 სიმაღლე 4 აღმოაჩინეს 1914 წელს.

1973 წელს გათხრების დროს ზედაპალეოლითური ფენის ქვეშ 1,5 სიღრმეზე გამოვლინდა მუსტიეური ფენებიამ ფენებში ნაპოვნია ცხოველთა ძვლები, დანები, წვეტიანი ნივთები, აგრეთვე ძვლისა და რქის ნაკეთობანი.

წყარო:http://ka.wikipedia.org

ნავენახევის მღვიმე 

კარსტული მღვიმე, რომელიც მდებარეობს თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნავენახევის ტერიტორიაზეზღვის დონიდან 235 მისი საერთო სიგრძე 250მ. მღვიმე გამოირჩევა განსაკუთრებული ბენიბერივი ფორმებით: სტალაქტიტებით,სტაგმიტებით და სტალაგმატებით. არის 2 სართულიანი და შედგება 4 დარბაზისგან. მღვიმისთვის დამახასიათებელია მუდმივი ტემპერატურა რომელიც ზამთარ–ზაფხულ 14 ° შეადგენს.

წყარო:www.interneti.ge

ნავენახევის მღვიმე

თეკენთერის მღვიმე 

კარსტული ჭა ცაგერის მუნიციპალიტეტშიხვამლის კირქვულ მასივზემდებარეობს ზღვის    დონიდან 1620  სიმაღლეზემღვიმე 16  სიღრმისააგვირაბში დაგუბებული წყლის სიღრმე 3-4 იაფსკერზე გამდინარე ცივი და ანკარა წყალი გამოიყენება სასმელად.

წყარო:ka.wikipedia.org
ტყიბულა–ძევრულის მღვიმე
მდებარეობს ოკრიბა–არგვეთის კირქვული ქედის ზოლში. მღვიმის შესასვლელი  ახალსოფლის ქვაბულთან, კლდოვანი ფლატის ძირში იხსნება ზ.დ 490 მ–ზე. არის ეროზიულ–კოროზიული წარმოშობის, მასში კაფიოდ გამოიყოფა ვერტიკალური (ჯამური სიგრძე 280 მ) და სუბჰორიზონტული (სიგრძე 1800 მ) მონაკვეთები. ასევე მღვიმეშჰი ვხვდებით საჩქეფეეებს და ტბებს.

ხორხების ყინულოვანი მღვიმე 

მდებარეობს თეთრიწყაროს რაიონში, სოფელი პატარა კლდეისის მიდამოების, მდ.კლდეისსთან. იგი მდებარეობს ზ.დ. 1400 მ სიმაღლეზე. ხორხების ყინულოვანი მღვიმე დღემდე არსებობს. ლავური ღვრის ქვიან ზედაპირში ტექტონიკური ან გრავიაციული პროცესების შედეგად წარმოშობილია ხვრელები , რომლის ფსკერზეც შეგვიძლია დავინახოთ ბროლივით გამჭირვალე ყინული.

წყალტუბოს მღვიმე 

თეთრაკარსტული მღვიმე წყალტუბოს კასტრული მღვიმე მდებარეობს კოლხეთის დაბლობის აღმოსავლეთ ნაწილში,წყალტუბოს საქალაქო საკრებულოს ტერიტორიაზე,სოფელ ხომულის მიდამოებში, 100  სიმაღლეზემღვიმე დერეფნული ტიპისაამაქსიმალური სიმაღლე 8 სიგანე 30 ჯამური სიგრძე 100 მრავლადაა სტალაქტიტებისტალაგმიტებისვეტებიგამოყენებულია სამკურნალო მიზნებისათვის.

ნოღის მღვიმე

მდებარეობს ოდიშის ვაკეზე, მდ. შების სათვაეებში. არის ზ.დ. 310 მ-ზე. მღვიმის შესასვლელის სიმაღლე 1,5 მ, სიგანე 4 მ. შესასვლელიდან 150 მეტრში მღვიმე ორ ნაწილად იყოფა. ამჟამად გამოკვლელულია მღვიმის სიგრძის მხოლოდ 200 მეტრი და აღმოჩენილია ნაკადული, რომელიც გამოსასვლელთან ხვრელში იკარგება.

არსენ ოქროჯანაშვილის  მღვიმე 

მარტვილის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს დასავლეთ საქართველოში. მდებარეობს ზ.დ. 750 მ-ზე. მღვიმე (შესასვლელის სიმაღლე 25 მ; სიგანე – 11 მ) მიემართება სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ჯამური სიგრძეა 1150 მარსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმიდან გადმოედინება 234 მ სიმაღლის კასკადოვანი ჩანჩქერი, რომელიც საფეხურებად არის წარმოდგენილი.

გარახის მღვიმე 

ჩხოროწუს რ-ნი, მდინარე ოჩხომურის შენაკადი – ბუმეს ხეობა; სოფელ გარახის ტერიტორია. აბს. სიმაღლე – 250მ. ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ეფექტური კლასტო-კარსტული მღვიმეა კავკასიაში. სიგრძე 400მ. იხსნება ფლატეში დარბაზის („ვესტიბულის”) სახით. დარბაზს აქვს 20მ სიგრძე, 15მ სიგანე, 7მ სიმაღლე. დარბაზის ფსკერს კვეთს ანკარა ნაკადული, რომელიც ტალანიდან გამოდის. ტალანში შესული ადამიანი თავს თითქოს მეტროპოლიტენის სადგურში გრძნობს. ვრცელი დრეფნის (სიმაღლე 10მ) ძველ ფსკერში ჩაჭრილია ეროზიული კანიონი, მის კიდეებს ბრტყელი ტერასები გასდევს. კანიონი მეტროს მატარებლოს სამოძრაო „თხრილს” შეიძლება შევადაროთ, ტერასები კი მგზავრთა სადგომ ბაქნებს.

წყარო:http://filagi.pirveliskola.edu.ge/page-11.html

გარახის მღვიმე

კორცხელის მღვიმეკარსტული მღვიმე ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფკორცხელის ტერიტორიაზემდინარე ჯუმის (ენგურის მარცხენა შენაკადიმარცხენა ნაპირასზღვის დონიდან 150  გამომუშავებულია ნეოგენურ ქვიშაქვებშისუბჰორიზონტალურ ფსკერიანი დერეფნული ტიპის გამჭოლი მღვიმეკორცხელის მღვიმეს საშუალო სიმაღლე 3 ჯამური სიგრძე – 790 ჰაერის ტემპერატურა 14-15°C (ივლისი1966). გადის ნაკადული.

ყალიჩონის მღვიმე

მდებარეობს ჩხოროწყუს რაიონში, მდ.ბუმის ხეობაში. მღვიმე ზ.დ. 250 მ-ზე მდებარეობს, არის კლასტოკარსტული და ყველაზე გრძელი მღვიმე საქართველოში(სიგრძე და სიგანე 3-4 მ). ბოლო დარბაზში გვხვდება ნაღვენთი წარმონაქმნები და მღვიმეში გაედინება პატარა ნაკადული. საშ. ტემპერატურა არის 13,5-14°C.

ლეწურწუმე

მღვიმე რომელიც მდებარეობს სოფელი ლეწურწუმის მიდამოებში კერძოდ სამეგრელოზემო სვანეთის  მხარის ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტშიზღვის დონიდან 246 მეტრის სიმაღლეზეკირქვული წარმონაქმნისაა. სიმაღლე 4მ,სიგანე 6მ.

ასევე სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში მდე­ბა­რე­ობს კრუ­ბე­რის სა­ხე­ლო­ბის უფ­ს­კ­რუ­ლი, რო­მე­ლიც უღ­რ­მე­სია დე­და­მი­წა­ზე, ქარ­თ­ველ­მა მკვლე­ვა­რებ­მა მას პირ­ვე­ლად 1960 წელს მი­აკ­ვ­ლი­ეს პროფ. ლე­ვან მა­რუ­აშ­ვი­ლის ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ბით, თით­ქ­მის 150 მ სიღ­რ­მემ­დე. აფხა­ზეთ­ში გან­ვი­თა­რე­ბუ­ლი მოვ­ლე­ნე­ბის გა­მო ქარ­თ­ველ მკვლე­ვა­რებს მღვი­მე­ში მუ­შა­ო­ბის გაგ­რ­ძე­ლე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბა აღარ მი­ე­ცათ. 2009 წლის გა­ზაფხულ­ზე დსთ-ს ქვეყ­ნე­ბის გა­ერ­თი­ა­ნე­ბულ­მა სპე­ლე­ო­სა­ექ­ს­პე­დი­ციო რაზ­მ­მა მას­ში 2191  სიღ­რ­მემ­დე ჩა­აღ­წია.  

პრომეთეს მღვიმის სტალაქტიდები და სტალაგმიტები



საქართველოს კურორტები, ისტორიული ძეგლები

რეგიონი
კურორტი
ისტორიული (  ) და ბუნების ძეგლები (Ω )
კახეთი
ახტალა (გურჯაანი) – სამკურნალო ტალახი
ალავერდი, გრემი, შუამთა, იყალთო, დავით გარეჯა, უჯარმა.
Ω- არწივის ხეობა, ტახტი-ტეფა და ჯუმას ყურე დედოფლისწყაროს რ-ში
შიდა ქართლი
ჯავა – მინერალური წყალი
უფლისციხე,  სამთავისი, რუისი, ურბნისი, ყინწვისი, ქვათახევი, ატენის სიონი
სამცხე-ჯავახეთი
ბორჯომი – ბალნეო-კლიმატური;
ბაკურიანი (ბორჯომის რ-ნი) – სამთო კლიმატური ზ.დ. 1700მ
ვარძია , ზარზმა, საფარა, აწყურის ციხე, ხერთვისი, თმოგვი.
გურია
ურეკი (ოზურგეთის რ-ნი) – ზღვისპირა;
ბახმარო (ჩოხატაურის რ-ნი) – სამთო-კლიმატური ზ.დ. 1926მ
აფხაზეთი
სოხუმი, გაგრა, ბიჭვინთა, გუდაუთა, ახალი ათონი – ზღვისპირა
ბედიის მინასტერი (ოჩამჩირე)
Ω- ახალი ათონის მღვიმე, აბრსკილის მღვიმე, თოვლიანა, გეგას ჩანჩქერი.
სამეგრელო-ზემო სვანეთი
ანაკლია – ზღვისპირა;
მესტია – სამთო-კლიმატური;
ლებარდე (მარტვილის რ-ნი) – ბალნეოლოგიური;
ცაიში (ზუგდიდის რ-ნი) – ბალნეოლოგიური.
ზუგდიდის დადიანების სასახლე, უშგული ზემოსვანეთში ზ.დ. 2200მ-ის სიმაგლეზე – იუნესკო იცავს.
Ω- ქვაცანცალა – მოქანავე ლოდი წალენჯიხის რ-ში.
რაჩა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი
უწერა, შოვი
ნიკორწმინდა, ბარაკონი
Ω სხვავას მღვიმე
იმერეთი
საირმე და ზვარე – მინერალური წყალი
წყალტუბო – ბალნეოლოგიური (თერმული წყალი)
ბაგრატის ტაძარი და გელათი (ქუთაისი),
ვანის ნაქალაქარი, მოწამეთა.
Ω- სათაფლიის მღვიმე, ცუცხვათის მღვიმე (ტყიბული), კაცხის სვეტი (ჭიათურა),
ოკაცეს კანიონი და ჩანჩქერი (ხონის რ-ნი), თეთრას, ყუმისთავის ანუ „პრომეთეს“ (წყალტუბო), იაზონის (ქუთაისი), ნაგარევის, საკაჟიის და ნავენახევის მღვიმეები (თერჯოლა), ტობას ჩანჩქერი აბაშისწყალზე, საირმის ეროზიული მოწმე(20მ)
მცხეთა-მთანეთი
გუდაური – სამთო კლიმატური, ფასანაური, სიონი
მცხეთა ქალაქი მუზეუმი (იცავს იუნესკო), სვეტიცხოველი, ანანური, შატილი, არმაზის ციხე, შიო-მღვიმე, გერგეთის სამება.
Ω- ბოდორნის სვეტი
აჭარა
ბათუმი, ქობულეთი მწვანე კონცხი და მახინჯაური -ზღვისპირა
Ω- ქვაკაცა (შუახევი)
ქვემო ქართლი
მანგლისი,  კიკეთი და კოჯორი – სამთო-კლიმატური
ბოლნისის სიონი, ბეთანია, დმანისის ნაქალაქარი, ბირთვისისციხე, ფიტარეთი, წუღრუღაშენი.
Ω- დამბაშის ხეობა

საქართველოს ქედები


შოდა-კედელას ქედი წყარო:wikipedia.org
საქართველოს ქედები

გაგრის,ბზიფის,ჩხალთის, კოდორის
სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის ,შოდა–კედელას ,
რაჭის, ლიხის , ხარულის, ალევის,
მთიულეთის ,გუდამაყრის ,ხევსურეთის ,პირიქითას,
ქართლის, კახეთის , ცივ–გომბორის , საგურამო–იალნოს.
აჭარა–იმერეთის(მესხეთის ), შავშეთის,არსიანის, თრიალეთის,ლოქის
ჯავახეთის, სამსარის ,ერუშეთის.

საქართველოს მნიშვნელოვანი უღელტეხილები:

მარუხის , ქლუხორის ,ბეჩოს, წანერის,
მამისონის,ზეკარის ,ერწოს, როკის,
ჯვრის, გუდამაყრის ,აბანოს, ყადორის ახალსოფლის.
გომბორის,რიკოთის ,ნაქერალას.
გოდერძის, ცხრაწყაროს, ზეკარის.

საქართველოს კრისტალური მასივები:

ასხის, ძირულის , ლოქის  .ხრამის, ყელის;

 ბზიფის, ყვირას,მიგარიას,ხვამლის ,

საქართველოს ქვაბულები:

ზემო სვანეთის, ქვემო სვანეთის. რაჭის ,ლეჩხუმის ,
ახალციხის, თბილისის, თიანეთის.თრუსოს,ერწოს.

პლატოები:

ფერსათის,ახალქალაქის,ჭოჭიანას, გომარეთის,დმანისის.

საქართველოს ქედები და მათი უმაღლესი მწვერვალები

ქედი– უმ.მწვერვალი

გაგრის – მ.არაბიკა;

სვანეთის –ლაილა;

ეგრისის–წიქური(ჭიათაგვალა)

ლეჩხუმის– სამერცხლე;

შოდა–კედელას–შოდა;

ლიხის- პერანგა;

ქართლის –ჭიქო;

კახეთის კავკასიონის –შავი კლდე;

გომბორის–ცივი;

არსიანის–ყანლის მთა;

თრიალეთის-არჯევანი;

მესხეთის ანუ აჭარა–იმერეთის––მეფისწყარო;

შავშეთის ხევა;

ერუშეთის–გუმბათი;

ჯავახეთის–ლეილიდაღი;

ლოქის–ლალვერი;

ხოხის–ხევი,

მყინვარწვერის სახელები– :ყაზბეგი”, გერგეთი –(ფშავში), თუშეთში–ლომი, მოხევეები– ხევის პატარძალს, ოსები–ურასხოს ეძახიან.

მხარე–უმაღლესი წერტილი:

თუშეთის–ტებულოს მთა(პირიქითას ქ–დი)

რაჭის–ჭანჭახი(რაჭის ქ–დი)

აფხაზეთის–დომბაიულგენი

სვანეთის–შხარა;

სამეგრელოს–მ.ჭიათაგვალა(ეგრისის ქედი)

ლეჩხუმის–მ.წიქური (ეგრისის ქ–დი);

იმერეთის და გურიის–მეფისწყარო (მესხეთის ქ–დი);

აჭარის –ყანლის მთა(არსიანის ქ–დი)

მესხეთის–გუმბათი(ერუშეთის მთიანეთი)

ჯავახეთის–დიდი აბული(სამსარის ქ–დი)

კახეთის –შავი კლდე;

ქვემო ქართლი– ლეილიდაღი;

სამახსოვრო(იხილე გამოცდების წინ)

ტბები–850

წარმოშობის მიხედვით ტბები შეიძლება იყოს ტექტონიკური, მყინვარული,    სუფოზური,ვულკანური, კარსტული,შთენილი,და სხვ.

შეიძლება იყოს გამდინარე, ან გაუდინარი.     გაუდინარი    ტბები მლაშეა.

ყველაზე დიდი ფართობით– ფარავანი      (ვულკანური);

ყველაზე დიდი მოცულობით– ტაბაწყური(ვულკანური)

ყველაზე ღრმა– რიწა( აფხაზეთი,  ამტყელთან ერთად ნაზვავი ტბები);

ყველაზე მაღლა მდებარე ზღვ. დონიდან– ყელის(შიდა ქართლი, ხარულის ქედზე)საიდანაც გამოედინება მდ.ქსანი.

ყველაზე მეტი ტბა–1. კავკასიონის სამხრეთ ფერდობებზე  მყინვარული წარმოშობის 2.სამცხე–ჯავახეთში( ვულკანური წარმოშობის)

ყველაზე მლაშე –პალიასტომი(ზღვის შთენილი,  ლაგუნური,  მლაშე)

სხვა ტბები:

ბატეთის, კუმისის,ნადარბაზევის, საღამოს,ხოზაფინის-კარწახის, ხანჩალის, მადათაფას,ჯანდარის,ლოპოტას,ოლე,პასკია,ბაზალეთის,ქაჩალტბა,წვერის,კოპალაძე,წუნდის(სოფ.ხერტვისი),დიდი ტობავარჩხილის(ეგრისის ქედთან),აბუდელაურის ტბები.


მდინარეები

საქართველოში ამიერკავკასიის წყლის რესურსების 69%-ია.

მდინარეები მიეკუთვნებიან–შავი ზღვის და კასპიის ზღვის აუზს.

მათ შორის მთავარი წყალგამყოფია ლიხის ქედი . სულ 26060 მდინარეა , აქედან 97% –ის სიგრძე არ აღემატება 10 კმ–ს;

წყლის რესურსების განაწილება:         დას. საქართველოში წყლის რესურსების 80% ,          

                                                                          სამხრეთ და  აღმ. საქ.–17%            

                                                                            ჩრდ. საქ, –3%;

ყველაზე დიდი მდინარე სიგრძით  ალაზანი;

ყველაზე წყალუხვი  – რიონი;

რიონი და ცხენისწყალი სათავეს იღებენ  ფასის მთაში;

( მარჯვენა შენაკადები:ტეხურა ჩხენისწყალი, ტეხურა;

მარცხენა შენაკადები:ჯრუჭულა,ყვირილა , ძირულა დუმალა, საკრაულა,ჯეჯორა,ჩხერიმელა,   ხანისწყალი)

ყველაზე დიდი მყარი ჩამონადენით– ჭოროხი;

ყველაზე დიდი ენერგეტიკული მარაგით–ენგური;

ყველაზე დიდი დახრილობა-მდ.ტეხურს

მდინარე რომელის დასავლეთ საქართველოში იღებს სათავეს,მაგრამ მიეკუთვნება მდ.მტკვრის აუზს:ქვაბლიანი, ძინძე.

მყინვარები

სულ_ 786 მყინვარი (მათი უმრავლესობა ოთხი მდინარის: კოდორის, ენგურის, რიონისა და თერგის აუზში მდებარეობენ)

მყინვარის ტიპები: ხეობის, კარული , დაკიდული;

პალეოგლაციალური ფორმები- კარები, ტროგები, ცირკები, ვერძის შუბლები.

ყველაზე დიდი– ლეხზირი–მდებარეობს მდ. მესტიაჭალის აუზში;

ჭალაათი– მესტიაჭალის აუზში;

წანერი– მდ. მულხურას აუზში;

ტვიბერი–მულხურას აუზი;

მყინვარი ადიში– მდ. ადიშუდას ხეობაში; გარშემორტყმულია მწვერვალებით თეთნულდი, ადიში, გისტოლა, ლაქუცა;

ყაზბეგის მასივი: მყინვარი– გერგეთი და დევდორაკი(მდ. ამალის აუზი)

მყინვარი თბილისა– მდ.რიონის სათავეებში.ასევე რიონის აუზში:ედენა,ზოფხიტო და კირტიშო.
სუათისი– თერგის აუზში;

წყალსაცავები:

ყველაზე დიდი წყალსაცავი– წალკის ;

გალი–ჯვრის ( მდ. ენგურისა და ერისწყლის ჩამონადენის რეგულირებისა და ენერგეტიკული მიზნით–ყველაზე ღრმაწყლიანი;)

გალის–მდ.ერისწყალზე;

ენგურის –მდ.ენგურზე;

სიონის–იორზე;

შაორ ტყიბულის წყალსაცავის კასკადი–შექმნილია მდ. ტყიბულის გადაკეტვით;(იმერეთი) , შაორის – რაჭა;

სამგორის წყალსაცავთა კასკადი–შედგება სიონისა და თბილისის წყალსაცავებისგან;იკვებება მდ.იორით;

წალკის ( მდ.ხრამზე)–მის წყალს იყენებს ხრამჰესი;

ჟინვალის (მდ.არაგვზე)–ყველაზე ახალგაზრდა , იყენებს ჟინვალჰესი, თბილისს ამარაგებს წყლით;

ალგეთის –მდ.ალგეთზე;

ზონკარის–პატარა ლიახვზე;
ჰესები:

აფხაზეთი–სოხუმჰესი, ენგურჰესი,ტყვარჩელის;

იმერეთი–გუმათჰესი,ვარციხეჰესი,ტყიბულჰესი,რიონჰესი;

სამცხე–ჯავახეთი– ხრამჰესი, ჩითახევჰესი.საცხენჰესი;

მცხეთა–მთიანეთი–ჟინვალჰესი,სიონჰესი,ზაჰესი;

თბილსრესი–გარდაბანი(ქვემო ქართლი)თბოელექტრისადგური;

შაორჰესი– რაჭა –ლაჯანურჰესი,შაორჰესი;

საქართველოს ჰავის წარმომქმნელი ფაქტორები:

1. რადიაცია,2. ატმოსფეროს ცირკულაცია, 3.ქვეფენილი ზედაპირის ხასიათი;

 რადიაცია ძირითადად დამოკიდებულია ღრუბლიანობაზე,ჰაერის სიმკვრივესა და გამჭვირვალობაზე.

2. ატმოსფეროს ცირკულაცია:

ჰაერის მასები საქართველოში შემოდის :
ა.დასავლეთიდან

ბ.აღმოსავლეთიდან

გ. სამხრეთიდან

დ.დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან ერთდროულად.

3. ქვეფენილი ზედაპირის ხასიათი ძირითადად დამოკიდებულია რელიეფის ფორმაზე, ნიადაგის ფერზე,რელიეფის
ექსპოზიციაზე და ალბედოზე.

ყველაზე. ყველაზე…

მაღალი იანვრის საშუალო– ბათუმი+ 7.1;სოხუმი

მინიმალური საშუალო წლიური–ყაზბეგის მაღალმთიანი მეტეოსადგური;

აბსოლუტური მინიმუმი–ყაზბეგი–42გრადუსი; კარწახი (სამხრეთ საქ.) და შაორის წყალსაცავთან––40გრ.

აბსოლუტური მაქსიმუმი–+43გრ.–ლათა(მდ.კოდორის აუზში), ჭარნალი(აჭარა).

მეტი ქარიანი ადგილი-ლიხის ქედი.

ქარის მაქსიმ.სიჩქარით– მთა საბუეთი;

ტენიანობის მაქსიმუმი(ევროპის მასშტაბით)- მთა მტირალა.4500 მმ ნალექი
ტენიანობის მინიმუმი–ელდარის ველი-300 მმ ნალექი.

საქართველოს გეომორფოლოგიური დარაიონება

( დარაიონება მსგავსი რელიეფის ფორმების, წარმოშობის ასაკის,განვითარების ისტორიის მიხედვით)

საქართველოში გამოიყოფა სამი გეომორფოლოგიური ზონა:

1) კავკასიონი

2) მთათაშორისი ბარი

3) მცირე კავკასიონი( რომელიც მოცავს ნაოჭა ოლქს და ვულკანურ ზეგანს)

1) კავკასიონი

აგებულია კრისტალური ფიქლებით, გრანიტებით და ძველი დანალექი ქანებით.გადაჭიმულია ტამანის და აფშერონის ნახევარკუნძულებს შორის.1300–1500 კმ–ზე.იყოფა სამ ნაწილად: დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილებად.უმაღლესი მწვერვალი იალბუზი. საქართველოს ფარგლებში– შხარა.

დასავლეთ კავკასიონი––––– უმაღლესი მწვერვალი – დომბაიულგენი;

ცენტრალური კავკასიონი––––უმარღლ. მწვერვალი შხარა;ცენტრალური კავკასიონი მდებარეობს იალბუზისა და მყინვარწვერის მერიდიანებს შორის.

აღმოსავლეთ კავკასიონი–––– თებულოს მთა;

გასწვრივი ქედები:ბზიფის ჩხალთის, კოდორის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის რაჭის, ხოხისა და თუშეთის.

მთავარი ქედის მართობული ქედები:გაგრის, გერმუხის, ხარულის, ლომის–ალევის, მთიულეთის, გუდამაყრის, ქართლისა და კახეთის.

კავკასიონის შემადგენლობაში შედის ასევე ზემო სვანეთის, ქვემო სვანეთის, რაჭის და ლეჩხუმის ქვაბულები.

მთათაშორისი ბარი მოიცავს :

კოლხეთის დაბლობს,იმერეთის მაღლობს, შიდა ქართლის ბარს, ქვემო ქართლის ბარს, ალაზნის ვაკეს , ივრის ზეგანს,შირაქისა და ელდარის დაბლობებს, საგურამო–იალნოსა და ცივ–გომბორის ქედებს.

ლიხის ქედი მთათაშორის ბარში შემაერთებელია ცენტრალური კავკასიონისა და მცირე კავკასიონისქედების.

მცირე კავკასიონი

1) ნაოჭა ოლქი– მოიცავს : აჭარა–იმერეთის(მესხეთის ) ქედს, არსიანის ქედს, შავშეთის, თრიალეთისა და ლოქის ქედებს.და ახალციხის ქვაბულს.

2) ვულკანური ზეგანი:ერუშეთის მთიანეთს, სამსარისდა ჯავახეთის ქედებს, ჯავახეთის ვულკანურ ზეგანს ანუ ახალქალაქის პლატოს, წალკის,გომარეთისა და დმანისის პლატოებს.( ანუ ქვემო ქართლის პლატოებს).

რელიეფის რომელი ტიპია დაკავშირებული:

კირქვებთან–––დაკავშირებულია კარსტული რელიეფის ფორმები მღვიმეები: მაგ: ახალი ათონის, ცუცხვათის,ბზიფის ქედზე– კარსტული უფსკრული თოვლიანა ერთერთი ყველაზე ღრმა მსოფლიოში.

ვულკანურ ქანებთან: ვულკანური მასივები, ლავური ნაფენები.

მყინვარების თანამედროვე მოქმედებასთან: მყინვარული ანუ გლაციალური ტიპის რელიეფი( მხოლოდ კავკასიონზე)

ძველ გამყინვარებასთან: ფორმები– პალეოგლაციალური,–ტროგები , ცირკები,(კავკასიონზე. მცირე კავკასიონზე)

წყლის ეროზიულ მოქმედებასთან–(ზედაპირულ;ი წყლებით გადარეცხვასთან)–ხეობები, ხრამები, ხევები.

მდინარეების მიერ გადატანილი მასალის დაგროვებასთან: დაკავშირებულია ალუვიური ვაკეების წარმოქმნა(შიდა ქართლი , ქვემო ქართლის ალაზნის ვაკეები)

ეროზიულ დენუდაციური რელიეფი დაკავშირებულია ქანების გადარეცხვა –გადატენესთან. წარმოიქმნება ეროზიულ –დენუდაციური რელიეფი(იყო მთა დაიშალა ,წარმოიქმნა ვაკე)

არიდულ(მშრალ) –დენუდაციურ ფორმებს ვხვდებით ივრის ზეგანზე– ბედლენდები ანუ უნაყოფო მიწები.

სასარგებლო წიაღისეული

ნავთობი– სამგორ პატარძლეული, ტიბაანი. მირზაანი, ტარიბანა შირაქი, სუფსა–ჭალადიდი

ქვანახშირი– ტყიბულ–შაორი (30%) ტყვარჩელი, ახალციხის მურა ნახშირი.

ტორფი– გამოიყენება საქართველოში სასუქად–მდ. ფიჩორა, იმნათი

ანდეზიტი– ბაკურიანი ყაზბეგი

მანგანუმი– ჭიათურა ( აკაკი წერეთელი 1876წ) აჯამეთ-ჩხარის და შქმერის;

მარმარილო –ლოპოტა, სალიეთი,შროსა, სადახლო.

კირქვა,მერგელი-კასპი.

აქატი-ახალციხე, მარნეული;

დოლომიტი-აბანო,ტყვარჩელი;

დიატომიტი- ახალციხე;

დარიშხანი- ცანა(სვანეთი,) ლუხუმი( რაჭა)

მინერალური წყლები-იცით…

ბარიტი-ჩორდი(რაჭა)

ბენტონიტური თიხები-გუმბრინი(იმერეთი) ასკანა(გურია)

ტორფი-ფიჩორა, იმნათი

 

მოსახლეობის გეოგრაფია

თემა: მოსახლეობის გეოგრაფია
1. მოსახლეობის რაოდენობა, ტერიტორიული განლაგება და დინამიკა;
2. დემოგრაფიული მდგომარეობა და მიგრაცია;
3. ქალაქების და სოფლების გეოგრაფია. ურბანიზაცია;
4. ეთნიკური ჯგუფები და რელიგიები;
5. ზოგადი ეკონომიკური მდგომარეობა

საკითხი 1.მოსახლეობის რადენობა , ტერიტორიული განლაგება და დინამიკა;
რაზე ვისაუბროთ:

1)რა არის მოსახლეობის დინამიკა ( მოსახლეობის რაოდენობის ცვლა დროის გარკვეულ შუალედში)

2) რამდენი ვართ ჩვენ? 2002 წლის აღწერით 4601500კაცი) რა არის აღწერა.? რამდენი აღწერა ჩატარდა საბჭოთა პერიოდიდან დღემდე ? ( სულ 6 , 1- ლი 1921 წელს , ბოლო 2002.) რა მიზნით ატარებენ დღეს აღწერებს.)

3)რა არის კამერალური აღწერა.———–( არის კაბინეტური – ჩატარდა 1801 წელს მოს. ღაოდ/იყო 785000 კაცი და -2006 წელს ასევე კამერალური მოს . რაოდ. 4401500 )

4) რა ვითარება იყო -60-80 იან წლებში – მექანიკური მოძრაობა უარყოფითი იყო , ბევრი ხალხი გადიოდა ქვეყნიდან რუსული პოლიტიკის გამო, მაგრამ შობადობა იყო მაღალი და ამიტომ მოსახლეობის რაოდენობა მაინც იზრდებოდა.

5 )როდის შემცირდა მოსახლეობა ?— როცა ბუნებრივი მატება შემცირდა . 1990-1996 წლებში. ხოლო 1997 წელს სიკვდილიანობამ გადააჭარბა შობადობას.

6)რა არის მოსახლეობის სიმჭიდროვე და როგორ გამოითვლება იგი : — არის მოსახლეობის რაოდენობა 1კვ / კმ ზე ` უდრის მოს. რაოდენობა გაყოფილი ტერიტორიის ფერთობზე. საქართველოში სიმჭიდროვე = 63 კაცს ( 1989 წელს 77 კაცს) რეალური = 220 კაცს.

7) როგორია მოს განლაგება ზღვის დონიდან —0 დან – 800 მ მდე 89 % 800-1800 მ მდე 9 % , 2400 მეტრის ზევით მუდმივი მოსახლეობა არ არის.

8) მოს ტერიტორიული განლაგება : კავკასიონის მტიანეთში 4 % . მთათაშორის ბარში 8 8 % ხოლო სამხრეთ მთიანეთში 8 %.
9 )რა არის დინამიკის განმსაზღვრელი ფაქტორი: ბუნებრივი და მექანიკური მოძრაობა. 10) როგორია კვლევის შედეგად გრაფიკული გამოსახულება? ( გრაფიკი – ერთ ღერძზე მოს რაოდ . მეორეზე წლები, ან ტერიტორიის ფერთობი და ა.შ.
თემა: დემოგრაფიული მდგომარეობა და მიგრაციები.
რაზე ვისაუბროთ :
1) რა არის ბუნებრივი მოძრაობა. რა ფაქტორები განაპირობებს სიკვდილიანობას და შობადობას ( ფერტილური ასაკის მოსახლეობის სიჭარბე, სოციალური მდგომარეობა , რელიგია ტრადიციები . ყოფითი ,განათლება, მედიცინა, ქალთა უფლებები , ურბანიზაცია. Gგეოგრაფიული გარემო .პოლიტიკური მდგომარეობა და ა.შ. )

2) რა არის შობადობის ( სიკვდილიანობის კოეფიციენტი . როგორ გამოითვლება იგი? როდის არის ბუნებრივი მატება? კკლება? )

3) 60-80 წლებში იყო ბუნ/ მატება , 1991 წლიდან რატომ დაიწყო კლება ? — ( შობადობა ნაკლებია- 1997 წლიდან – ხოლო 2002 წელს 2ჯერ ნაკლები ბავშვი დაიბადა ვიდრე 1989 . 2006 წელს დაიწყო მატება —.კოეფიციენტი = 1, 3 პრომილეს)

4)სად არის საქართველოში ყველაზე მაღალი მატება? კლება? (მაღალი აჭარა- მუსულმანები, შიდა ქართლი – სომხები ), მოსახლეობის კლება— სვანეთი ,რაჭა –ლეჩხუმი, მთიანი რეგიონები.)

5) ბუნებრივი მატების ხასიათი განსაზღვრავს აღწარმოებას. აღწარმოება არის თაობათა ცვლის და განახლების პროცესი. არსებობს მარტივიაღწარმოება( როცა შვილების თაობა თითქმის იგივეა რაც მამების) . რთული( მამების მეტია ) , და შეზღუდული ( შვილების მეტია . საქართველო ახლა მარტივიდან გადავიდა შეზღუდულ აღწარმოებაზე.)

6) რას ნიშნავს ახალგაზრდა და დაბერებული ერები ?

7) რას ნიშნავს მიგრაცია?იმიგრანტი, ემიგრანტი? რეემიგრანტი? Mმიგრაციის სალდო?( თუ იმიგრანტი მეტია საქლდო დადებითია .)

8) რა არის მიგრაციის მოტივაცია, დროის ფაქტორი. -(მუდმივი და დროებითი—სეზონური, ქანქარისებური) ტერიტორიული ფაქტორი ( შიდა და გარე)

9)რამდენი მიგრაციის ტალღა იყო საქართველოში : 3. 1921 –ჟორდანია, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დროს, 1945 მეორე მსოფლ, ომის დროს და 1991- სსრკ დაშლის შემდეგ. როცა მოსახლეობა შემცირდა 20 % ით.

10) ვინ არის ლტოლვილი და იძულებით გადაადგილებული პირი?
რა ვითარებაა ახლა?
ქალაქებისა და სოფლების გეოგრაფია
ურბანიზაცია
რაზე ვისაუბროთ:
1)ქალაქის განსაზღვრის საყოველთაო კრიტერიუმი.საქართველოში რას ეწოდება ქალაქი.რა არის მონოფუნქციური და პოლიფუნქციური ქალაქი. რამდენია თბილისის მოსახლეობა (1095000).რამდენჯერ ჩამორჩება Qქუთაისი თბილისს.
2) რა არის ურბანიზაცია? რამდენია საქართველოში ურბანიზაციის დონე (52% , ქალაქის მოსახლეობის 40 % თბილისზე მოდის .) რურბანიზაცია? Uურბანიზაციის ხარისხი?სუპერურბანიზაცია? რურალიზაცია? Bბიდონვილი?
დასახლლებათა სისტემა ? მეგაპოლისი?
3) ქალაქების დაჯგუფებას წარმოშობის დროისა და მიზეზების მიხედვით გენეტიკური კლასიფიკაცია ეწოდება. ჩამოთვალე ძველი( ქუთაისი , ვანი ციხე- გოჯიმცხეთა უფლის ციხე ) შავი ზღვის სანაპიროს ბერძნული კოლონიები – პიტიუნტი, დიოსკურია, გიენოსი, ფასისი ) , , კაპიტალიზმის დროს წარმოშობილი,ხასური , ზეცტაფონი, ბორჯომი ჭიათურა ) დამუშავებითი მეურნეობის განვითარების დროს წარმოშობილი, ( ,ჭიათურა, ტყიბული, ტყვარჩელი, მადნეული ,) საკურორტო , სამხედრო სტრატეგიული მიზნით შექმნილი – ( თბილისი , გორი, თელავი, სიღნაღი, ახალციხე )
4) რამდენი სოფელია საქართველოში ?( 1989 წ-. 4314, 2002 წელს 3668 სოფ. -162 მათშორის მუდმივი მოსახლეობის გარეშე. Aმას უნდა დაემატოს 494 აფხაზეთის და 358 სამხ. ოსეთის სოფლები სადაც აღწერა არ ჩატარებულა.
5) რამდენი კაცია პატარა სოფლებში (200 ) საშუალო 200დან 1000 ) და დიდ (1000 მეტი) რეგიონების მიხედვით — კახეთში- 1150 კაცი საშუალოდ , იმერეთში- 690, რაჭა- ლეჩხუმში- 165, საშუალოდ საქართველოში —569 კაცი.
Pპატარა სოფლებს გაქრობა ემუქრება! რატომ?
ყველაზე დიდი სოფლებია : სადახლო -9500 დიღომი 8800 , ყარაჯალა 8000 კაცი.

ეთნიკური ჯგუფები , და რელიგიები

რაზე ვისაუბროთ:
1) რა არის ეთნოსი ? ეთნოგენეზი? (ეთნოსის წარმოშობის და განვითარების პროცესი)
2) როგორი იყო ქართველების ხვედრითი წილის დინამიკა ? ( 90 იან წლებში 90 % ; 1939წ. 60 % მდე დავიდა, რადგან რუსეთის იმპერია აყო დაინტერესებული დაესახლებინა სხვადასხვა ეროვნების ხალხები და გაეტარებინა გათიშე და იბატონეს პრინციპი .1989წ ეს მაჩვენებელი გაიზარდა , 2002წ 83,8 % შეადგინა.
3) საქართველოში ქართველების გარდა აფხაზები ერთადერთი ხალხია ჩვენს ქვეყანაში რომელთაც სხვა სამშობლო არ აქვთ. 1886 წლისთვის აფხაზების რაოდენობა 38 ათასს არ აღემატებოდა და ისინი გუდაუთასა და ოჩამჩირეში ცხოვრობდნენ, სოხუმში ამ პერიოდში სულ 3 აფხაზი ცხოვრობდა , 1989 –წელს 96 ათასი აფხაზი, 2002 წ – აფხაზეთის მთელი მოსახლეობა 240 ათასს უდრიდა საიდანაც აფხაზი 70 ათასი იყო. O
4) სხვა ეროვნებებიდან ყველაზე მეტნი იყვნენ სომხები 437 ათასი, აზერბაიჯანლები 307 ათასი , რუსები 341 ათასი . დარჩნენ-67 ათ.
5) რელიგიური ჯგუფებიდან საქართველოში ცხოვრობენ ქრისტიანული რელიგიის მიმდევრები –მართმადიდებლები(ქართველები, რუსები, ბერძნები, ოსები ) , კათოლიკეები( ქართველები , ასირიელები,პოლონელები) გერმანელები- ლუთერანები, იეღოველები, 50 იანელები , ცოტა დარჩნენ სტაროვერცები და მალაკნები – თეთრიწყაროს რაიონში. აAსევე –დუხობორები, სომხები- გრიგონიანელები. Mუსულმანური რელიგიის ქართველები, ქისტები , დაღესტანელები, ოსების ნაწილი, აფხაზები. Qქურთები- იეზიდები. Eებრაელები- იუდეველები.-( ცხოვრობდნენ თბილისში , ქუთაისში , სურამში, რაჭაში)
6) ქართველური ენების გგუფს მიეკუთვნება ქართული . სვანური მეგრული და ლაზური ენები.საქართველოსი 17 დიალექტია. Mსოფლიოს 14 დამწერლობიდან ერტი ქართული დამწერლობაა. დიალექტში გამოიყოფა კილოები. ქართული გვარები აქვთ არაქართველებს: ებრაელებს, ქისტებს , ოსებს, და აფხაზებს.
ზოგადი ეკონომიკური მდგომარეობა.
რაზე ვისაუბროთ;
1) დაას ახელეთ მატერიალური წარმოების დარგები ? არამატერიალური წარმოების ?
2) რა არის ეეპ და ეშპ? როგორ გამოითვლება 1 სულ მოსახლეზე?
3) როგორია სახელმწიფოების კლასიფიკაცია ამ ნიშნით/ ?
4) რამდენი იყო საქართველოში ეშპ 1 სულზე ? როგორ შეიცვალა ? რამდენია დღეს?

კავკასია და საქართველო

კავკასია

კავკასიის რეგიონი მდებარეობს შავ და კასპიის ზღვებს შორის.ჩრდილოეთით ესაზღვრება ყუმა– მანიჩის ღრმული , სამხრეთით საზღვარი ემთხვევა საქართველოს, სომხეთისდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვარს თურქეთთან და ირანთან. კავკასიის ფართობი 440 ათასი კმ2.მოიცავს ამიერკავკასიას ( საქ. სომხ. აზერბ.) და იმიერკავკასიას ( რუსეთის ფედერაციის რესპუბლიკებს და მხარეებს: კრასნოდარის და სტავროპოლის მხარეები, ყარაჩაი–ჩერქეზეთი, ადიღე, ყაბარდო–ბალყარეთი , ჩრდ. ოსეთი , ინგუშეთი ,ჩეჩნეთი, და დაღესტნის რესპ.)
ფიზ. გეოგრაფიულად იყოფა შემდეგ ერთეულებად:
1)ჩრდ. კავკასია 2) კავკასიონი 3)ჩრდ.შავიზღვისპირეთი 4)კოლხეთი 5)აღმ. ამიერკავკასია 6) მცირე კავკასიონი 7) ჯავახეთ –სომხეთისა და 8)ჰირკანის ფიზ.გეოგრ. ოლქები

საქართველო

საქართველო გეოგრაფიულად მდებარეობს ევრაზიის კონტინენტზე, ევროპასა და აზიას შორის მოქცეულ იმ უძველეს სატრანსპორტო მაგისტრალზე რომელსაც “კავკასიის ყელს” უწოდებენ.
ფიზ. გეოგრაფიულად მდებარეობს ალპურ –ჰიმალაური დანაოჭების ქვეყანათა ცენტრში. დიდი და მცირე კავკასიონის სახით წარმოდგენილია ალპურ–ჰიმალაური დანაოჭების შიდა და გარე ზოლი.
მდებარეობს ჩრდ. განედის41 და 43 , და აღმ. გრძედის 40–46გრადუსებს შორის. მერიდიანის გასწვრივ 275კმ–ზეა გადაჭიმული , ხოლო პარალელის გასწვრივ 500 კმ.ზე.

გეოგრაფიული ცენტრი –სურამის გადასასვლელთან .

ფართობი 69700 კმ2. სანაპირო ხაზის სიგრძე 1970კმ.მათ შორის სახმელეთო– 1660, საზღვაო –310კმ.

პირდაპირი მანძილი თბილისიდან შავ ზღვამდე 260 კმ.აღმ. საზღვრამდე–110 კმ. ჩრდ. საზღვრამდე

110კმ. სამხრ. საზღვრ.–55 კმ.

უკიდურესი წერტილები:დას. წერტილი –დაბა ლესელიძე, აღმ. –მდინარე აგრიჩაისა და ალაზნის შეერთების ადგილას, სამხ. ელდარის ველის სამხრეთით ( მთა ოკუზდაღი) ჩრდ.– სოფელი აიბგა (მნდინარე ფსოუს ნაპირზე. აფხაზეთში)

უშუალოდ მოსაზღვრე ქვეყნები

1) რუსეთის ფედერაცია ––815 კმ.( კრასნოდარის მხარე, ყარაჩაი–ჩერქეზეთი, ყაბარდო– ბალყარეთი , ჩრდ.ოსეთი , ინგუშეთტი, ჩეჩნეთი და დაღესტანი.)
2) აზერბაიჯანი (აღმოსავლეთით და სამხ/აღმოსავლეთით460კმ)
3) სომხეთი ( სამხრეთით–197კმ.)
4) თურქეთი( სამხრეთით– 248 კმ– ზე)

უშუალოდ არამოსაზღვრე–მეზობელი ქვეყნები :უკრაინა, რუმინეთი ბულგარეთი სირია, ერაყი, ირანი, თურქმენეთი, უზბეკეთი და ყაზახეთი.

მოსახლეობის მიხედვით საქართველო 117 ე ადგილზეა მსოფლიოში ხოლო ევროპაში ფართობის და მოს, მიხედვით 25–ე ადგილზე.


წყარო:http://www.geographic.ge